Ushbu tahlilda Eron-Afg‘oniston munosabatlarining zamonaviy evolyutsiyasi 2021-yil avgust oyida Tolibon hokimiyatga qaytganidan so‘ng o‘zgarib borayotgan mintaqaviy xavfsizlik dinamikasi, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik va geosiyosiy qayta saflanish sharoitida ko‘rib chiqiladi. Unda ta’kidlanishicha, Tehron va Kobul o‘rtasidagi munosabatlar na sof dushmanlik, na chinakam strategik tusga ega, balki pragmatik hamkorlik, o‘zaro ishonchsizlik va raqobatdosh xavfsizlik manfaatlari kabi murakkab omillar aralashmasi bilan belgilanadi. Eron Afg‘onistonni o‘zining sharqiy chegarasidagi muhim bufer deb bilsa-da, ayni paytda bu mamlakatni beqarorlik, terrorizm, mazhablararo keskinlik, migratsiya bosimi va xorijiy harbiy kuchlarning kirib kelishi uchun potentsial manba sifatida ham ko‘radi.
Tahlilnomada Eronning Afg‘onistonga nisbatan siyosatining tarixiy asoslari, jumladan, Tehronning 1979-yilgi Islom inqilobidan keyin afg‘on siyosiy va qurolli guruhlari bilan aloqa o‘rnatganidan tortib, keyinchalik Tolibonning ayrim unsurlari bilan taktik aloqalar o‘rnatganigacha bo‘lgan davr kuzatib borilgan. Unda Eronning Tolibon bilan munosabatlari mafkuraviy emas, balki asosan pragmatik bo‘lib qolayotgani, bu esa avvalo Tehronning Amerika ta’sirini cheklash, Afg‘onistonning Eronga qarshi amaliyotlar uchun maydonga aylanishining oldini olish hamda afg‘on shia jamoalari, xususan, hazoralar orasida o‘z ta’sirini saqlab qolish istagi bilan shakllangani ta’kidlanadi. Shu bilan birga, Tolibonning strategik muxtoriyatni talab qilishi Eronning taktik hamkorlikni barqaror siyosiy nazoratga aylantirish imkoniyatlarini bir necha bor cheklab qo‘ydi.
Ikki tomonlama munosabatlarning xavfsizlik, migratsiya va gumanitar jihatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Eron “Xuroson” viloyati islom davlati (XVİD) faoliyati, shialarga qarshi jangarilar tarmoqlari, transchegaraviy jinoiy guruhlar, narkotik moddalar savdosi va Amerika harbiy infratuzilmasining Afg‘onistonga qaytishi ehtimolidan chuqur xavotirda. Bu xavotirlar qochqinlar oqimi va Eronning hujjatsiz afg‘onlarga qarshi deportatsiya kampaniyasini kuchaytirishi tufayli yanada keskinlashdi, bu esa Afg‘onistonning shundoq ham zaif iqtisodiyoti va ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha bosim o‘tkazdi. Tahlilnoma shuni ko‘rsatadiki, migratsiya nafaqat gumanitar masalaga, balki Tehronning Kobulga nisbatan yondashuvini shakllantirayotgan asosiy xavfsizlik va siyosiy omilga ham aylangan.
Ushbu keskinliklarga qaramay, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik Eron-Afg‘oniston munosabatlarida muhim barqarorlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qilishda davom etmoqda. Afg‘oniston Eron yoqilg‘isi, oziq-ovqat mahsulotlari, qurilish materiallari va tranzit infratuzilmasiga hanuz kuchli qaram bo‘lsa, Eron davom etayotgan G‘arb sanksiyalari sharoitida Afg‘onistonni qimmatli eksport bozori sifatida ko‘radi. Shu bois, siyosiy tahlilnomada Eron-Afg‘oniston munosabatlarining kelajagi xavfsizlik sohasidagi ishonchsizlik va amaliy hamkorlik o‘rtasidagi muvozanat bilan belgilanishi haqida xulosa qilinadi. Xitoy, Rossiya, Pokiston va Markaziy Osiyo davlatlari kabi mintaqaviy ishtirokchilar Afg‘oniston bilan aloqalarni kuchaytirar ekan, ishonchsizlik, chegara xavfsizligining zaifligi, migratsiya bosimi va Yaqin Sharqdagi kengroq beqarorlik chuqurroq yaqinlashuvga to‘sqinlik qilishda davom etsa-da, Tehron va Kobul zarurat yuzasidan o‘zaro bog‘liqlikda qolishi ehtimoldan xoli emas.
Topchubashov Center veb-saytida o‘qing
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
