Mushtariy Usmonovaning “Markaziy Osiyo mamlakatlarida raqamlashtirish va ijtimoiy tartibning o‘zgarishi” (Astana, 2025) xalqaro konferensiyasi to‘plamida chop etilgan maqolasida To‘rtinchi sanoat inqilobi sharoitida mamlakat mehnat bozorining o‘zgarishi tahlil qilingan. Muallif raqamlashtirishni iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi, platforma bandligining shakllanishi va global gig-iqtisodiyotning o‘sishi sifatida ko‘rib chiqadi. Bular mehnatni tashkil etish va xodimlarni ijtimoiy himoya qilishning an’anaviy modellariga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotining milliy rivojlanish dinamikasiga alohida e’tibor qaratilgan. Usmonova ta’kidlashicha, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi va IT sohasining jadal rivojlanishi mamlakatni mintaqaviy IT-markazga aylantirish uchun zamin yaratmoqda. Sohaning yalpi qo‘shilgan qiymati o‘sishi, raqamli xizmatlar eksportining kengayishi va IT Park orqali institutsional qo‘llab-quvvatlash bandlikning yangi segmenti shakllanayotgani hamda “IT-sinf” ijtimoiy-iqtisodiy hodisa sifatida vujudga kelayotganidan dalolat beradi. Maqolada raqamli bandlikning asosiy tendensiyalari batafsil yoritilgan: o‘zini o‘zi band qilganlar sonining keskin ko‘payishi, masofaviy ish va frilanserlikning keng tarqalishi, shuningdek, o‘zbekistonlik mutaxassislarning xalqaro raqamli mehnat tarmoqlariga qo‘shilishi. Muallif raqamli sektor yoshlar va yangi kasbiy guruhlar uchun muhim daromad manbaiga aylanayotganini ko‘rsatadi, shu bilan birga mintaqaviy tengsizlik, malakali kadrlar yetishmasligi va platforma ishchilarining yetarli darajada ijtimoiy himoyalanmaganligi muammolarini ochib beradi. Tadqiqotni yakunlar ekan, Usmonova O‘zbekistonning barqaror rivojlanishi uchun raqamli bandlikning ham muammolari, ham muhim imkoniyatlarini ta’kidlaydi. Raqamli iqtisodiyot eksportni diversifikatsiya qilish, ayollar va yoshlarning mehnat inklyuziyasini kengaytirish, hududlarni rivojlantirish va yangi o‘rta sinfni shakllantirish vositasi sifatida qaralmoqda. Maqola Markaziy Osiyoda raqamli transformatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va mehnat bozorini zamonaviylashtirish istiqbollarini tushunishga muhim hissa qo‘shadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Antropologiya va konfliktologiya laboratoriyasining yetakchi ilmiy xodimi Rustam Maxmudovning “Markaziy Osiyo mamlakatlarida raqamlashtirish va ijtimoiy tartibning o‘zgarishi” (Ostona, 2025) xalqaro konferensiyasi materiallari to‘plamida e’lon qilingan maqolasida raqamlashtirish bilim, hokimiyat mexanizmlari va institutsional boshqaruv tabiatini tubdan o‘zgartiruvchi asosiy jarayon sifatida ko‘rib chiqilgan. Muallif raqamli davr ierarxik tuzilmalarga asoslangan bilim ishlab chiqarishning avvalgi sanoat modellarini barbod qilib, algoritmlar, platformalar va sun’iy intellekt hal qiluvchi ahamiyat kasb eta boshlagan yangi tarmoq voqeligini shakllantirayotganini ko‘rsatib bergan. Karl Popperning “uch dunyo” va raqamli muhitning texnologik dunyolari gibridlashuvining falsafiy talqiniga alohida e’tibor qaratilgan. Maxmudov zamonaviy bilim inson, raqamli obyektlar va mustaqil algoritmlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirlarning kutilmagan natijasiga aylanayotganini ta’kidlaydi. Bu mantiqda algoritmlar neytral vosita bo‘lishdan to‘xtab, me’yorlar, institutlar va ijtimoiy voqelikning yangi shakllarini yaratishda hamkorga aylanadi. Maqolada, shuningdek, raqamli jamiyatda hokimiyatning o‘zgarishi tahlil qilinadi. Bunda hokimiyat an’anaviy subyektlardan tarmoqlarga, qarorlar qabul qilishning algoritmik markazlariga va e’tibor hamda xatti-harakatlarni boshqarish makoni sifatida gipervoqelikka tobora ko‘proq o‘tib bormoqda. Muallif raqamli hokimiyat taqsimlangan, shaffof bo‘lmagan va postgumanistik tusga kirayotganini ko‘rsatadi. Bu esa qonuniylik, mas’uliyat va nazorat haqidagi an’anaviy qarashlarni qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Tadqiqotni yakunlar ekan, Maxmudov ta’limni chiziqsiz texnologik o‘zgarishlarni bashorat qilish va ularga moslashishning asosiy vositasi sifatida ta’kidlaydi. Tezkor o‘zgarishlar sharoitida ta’lim tizimi texnologik rivojlanish, axloqiy loyihalash va jamiyat barqarorligi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlagan holda yangi raqamli yo‘nalishlarda harakat qilish uchun zarur bo‘lgan meta-ko‘nikmalarni shakllantirishi lozim. Maqola raqamli transformatsiya va uning Markaziy Osiyo uchun uzoq muddatli oqibatlarini gumanitar nuqtai nazardan tushunishga qo‘shilgan muhim hissadir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Roza Lyuksemburg jamg‘armasining Markaziy Osiyodagi vakolatxonasi tomonidan JIDU bilan hamkorlikda o‘tkazilgan “Markaziy Osiyo global iqtisodiy o‘zgarishlar qarshisida: baholash va bashorat qilish” mavzusidagi xalqaro konferensiya materiallari asosida chop etilgan maqolalarida Ubaydullo Xo‘jabekov va Ashvin Raguraman qayta tiklanadigan energiyaning Markaziy Osiyo davlatlari uchun yirik tashqi kuchlar o‘rtasidagi raqobatni boshqarish strategik maydoniga aylanganini tahlil qiladilar. Mualliflar ta’kidlashicha, “yashil” energetika endi faqat rivojlanish ustuvorligi emas, balki O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kabi mamlakatlar hamkorliklarni xilma-xillashtirish, suverenitetni mustahkamlash va uzoq davom etgan tarkibiy qaramliklarni kamaytirish uchun foydalanayotgan geosiyosiy vositaga aylangan. Maqolada mintaqaning energetika manzarasini shakllantiruvchi uch asosiy o‘yinchining yondashuvlari taqqoslanadi. Rossiya va Xitoy mavjud infratuzilma, qazilma yoqilg‘i ta’minoti va tez amalga oshiriladigan investitsiya loyihalari orqali tezkor, aniq yechimlarni taklif etuvchilar sifatida tasvirlanadi, garchi bu qaramlikni chuqurlashtirish evaziga bo‘lsa-da. Aksincha, Yevropa Ittifoqi Global Gateway kabi tashabbuslar doirasida qayta tiklanadigan energiyaga investitsiyalarni tartibga solish islohotlari, shaffoflik va barqaror rivojlanish standartlari bilan bog‘laydigan uzoq muddatli, boshqaruvga yo‘naltirilgan modelni ilgari surmoqda. Yakuniy xulosada, mualliflar Markaziy Osiyo davlatlari buyuk kuchlar raqobatining sust obyekti emasligini ko‘rsatadilar. Aksincha, ular bu raqobatdosh takliflarni faol muvozanatlashtirmoqda va barqarorlikni, siyosiy mustaqillikni va mintaqaviy hamkorlikni oshiradigan ko‘p qutbli energetika kelajagini ta’minlash uchun qayta tiklanadigan energiyadan foydalanmoqdalar. Maqolada “yashil” energetika Markaziy Osiyoning rivojlanayotgan Yevrosiyo va global tartibotdagi o‘rnini qayta belgilashi mumkin bo‘lgan muhim strategik vosita sifatida ko‘rsatilgan. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Antropologiya va konfliktologiya laboratoriyasining yetakchi ilmiy xodimi Rustam Maxmudovning maqolasi “Markaziy Osiyo global iqtisodiyot o‘zgarishlari oldida: baholash va bashorat qilish” mavzusidagi xalqaro anjuman materiallari to‘plamida chop etilgan. Ushbu anjuman JIDU tomonidan Roza Lyuksemburg jamg‘armasining Markaziy Osiyodagi vakolatxonasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan. Maqolada Jovanni Arrigining kapital to‘plashning tizimli sikllari nazariyasi asosida 2030-2040-yillargacha bo‘lgan davrda Markaziy Osiyo xavfsizligi va barqarorligiga global tahdidlarning keng qamrovli tahlili taqdim etilgan. Muallif zamonaviy jahon tizimi Amerika hukmronligining zaiflashuvi, AQSH, Xitoy, Yevropa Ittifoqi va Janubiy yarimshardagi mamlakatlar o‘rtasidagi raqobatning kuchayishi hamda To‘rtinchi sanoat inqilobi jarayonlarining tezlashuvi bilan bog‘liq chuqur tarkibiy o‘zgarishlar bosqichida ekanligini ta’kidlaydi. Maqolada AQSH siyosatiga, ayniqsa Donald Tramp prezidentligi davridagi siyosatga alohida e’tibor qaratilgan. Muallif bu siyosatni Amerika jamg‘arma siklining “signal” inqirozidan “yakuniy” inqirozga o‘tishini oldini olishga urinish sifatida talqin qiladi. Buning uchun Mahmudov uchta tahliliy ko‘rsatkichdan foydalanadi: “foyda me’yori”, “Lippman bo‘shlig‘I” va “qat’iyat ko‘rsatkichi”. Bu ko‘rsatkichlar AQShning resurslari va global majburiyatlari nisbatini, institutsional barqarorligi darajasini va iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurish qobiliyatini baholashga imkon beradi. Moliyalashtirishning, davlat qarzining va tashqi siyosiy majburiyatlarning o‘sishi global miqyosda tizimli beqarorlik xavfini kuchaytirishi ko‘rsatib o‘tilgan. Mintaqaviy miqyosda muallif Markaziy Osiyo uchun asosiy tahdidlar logistika va savdo zanjirlarining zaifligi, tashqi kuchlar muvozanatining o‘zgarish ehtimoli, xavfsizlik sohasidagi beqarorlik xavfi (shu jumladan Afg‘onistondagi vaziyat bilan bog‘liq), shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan foydalanishdagi cheklovlar ekanligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, jahon tizimining hukmron markazining zaiflashuvi mintaqa mamlakatlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Bu imkoniyatlar, avvalo, o‘z mustaqilligini kuchaytirish, mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish va shakllanayotgan ko‘p qutbli dunyoda moslashuvchan pozitsiyani egallashga qaratilgan. Xulosa qilib, Rustam Mahmudov global o‘zgarishlar sharoitida Markaziy Osiyoning barqarorligi va xavfsizligi mintaqa mamlakatlarining tashqi kuchlarni muvozanatlash strategiyasini o‘z iqtisodiy, texnologik va institutsional salohiyatini rivojlantirish bilan uyg‘unlashtirish qobiliyatiga bog‘liq bo‘lishini ta’kidlaydi. Bunday yondashuv, muallifning fikricha, nafaqat xavflarni kamaytirish, balki xalqaro munosabatlarning yangi tizimida Markaziy Osiyoning rolini mustahkamlash uchun hozirgi burilish nuqtasidan samarali foydalanish imkonini beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Hamza Boltayev 23-noyabr kuni Kobul shahrida Afg‘oniston Tashqi ishlar vazirligi Strategik tadqiqotlar markazi tomonidan uyushtirilgan “Afg‘oniston-O‘zbekiston munosabatlari: imkoniyatlar va kelajak istiqbollari” mavzusidagi seminarda ma’ruza qildi. Muhokamalarda vazirlik xodimlari va mutaxassislar ikki tomonlama aloqalarning istiqboli va hamkorlikning amaliy yo‘nalishlari xususida fikr almashdilar. Boltayev o‘z nutqida o‘zaro tushunishni mustahkamlash va real takliflarni ishlab chiqishning ishonchli yo‘li sifatida muntazam ekspertlar muloqoti va ilmiy hamkorlikning ahamiyatini ta’kidladi. U ilmiy tadqiqotlar almashinuvi, qo‘shma seminarlar va kasbiy tarmoqlar muassasalar o‘rtasidagi yaqin aloqalarni qo‘llab-quvvatlashi va har ikki tomonga xotirjam, konstruktiv tarzda umumiy manfaatlarni aniqlashga ko‘maklashishi mumkinligini qayd etdi. Savol-javob paytida ishtirokchilar hamkorlikni amalda yanada qulayroq qilish, ayniqsa, harakatlanish va sayohat tartib-qoidalari, savdo va chegaralararo logistika masalalari bo‘yicha savollar berdilar. Boltayev ayrim masalalar hukumat darajasida hal etilishini ta’kidladi, o‘zining tadqiqotchi sifatidagi hissasi esa uzoq muddatli ishonchni shakllantiradigan tahlil, muloqot va ta’lim aloqalari orqali hamkorlikni qo‘llab-quvvatlashdan iborat ekanligini aytdi. U, shuningdek, iqtisodiy aloqalarni kengaytirish ichki ustuvorliklar bilan oqilona muvozanatni saqlagan holda, savdo va yangi imkoniyatlarni rag‘batlantiradigan tarzda bosqichma-bosqich amalga oshirilganda eng samarali bo‘lishini ta’kidladi. Umuman olganda, uning nutqi oddiy g‘oyani ifodaladi: barqaror Afg‘oniston-O‘zbekiston hamkorligi amaliy muloqot, bosqichma-bosqich rivojlanish hamda ekspertlar va muassasalar o‘rtasidagi mustahkam aloqalarga asoslanganda eng tez sur’atlarda o‘sadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Al-Farobiy nomidagi Qozog‘iston Milliy universiteti (Almati) Xalqaro munosabatlar fakultetida 2025-yil 4-aprelda o‘tkazilgan “Logistika geosiyosati: Markaziy Osiyoning jahon tizimidagi transport yo‘laklari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plamida Nargiza Umarovaning maqolasi e’lon qilingan. Unda muallif Markaziy Osiyo uchun tranzitning janubiy yo‘nalishini faollashtirishning muammolari va imkoniyatlarini tahlil qilib, Afg‘oniston orqali loyihalarni tashqi savdo yo‘nalishlarini xilma-xillashtirish va Rossiya orqali shimoliy yo‘nalishga qaramlikni kamaytirish vositasi sifatida ko‘rib chiqadi. Markaziy Osiyoning Hind okeani portlariga chiqishini ta’minlashda Eronning o‘rni, shuningdek, “Tolibon” hukumatining Afg‘onistonni mintaqalararo transport markaziga aylantirish borasidagi harakatlariga alohida e’tibor qaratilgan.   Maqolada asosiy infratuzilma tashabbuslari, jumladan, “Termiz – Mozori-Sharif – Kobul – Peshovar” va “Torgundi – Hirot – Qandahor – Spin-Buldak” temir yo‘l koridorlari, Lojuvard yo‘nalishi va Vaxon koridori batafsil ko‘rib chiqiladi. Ushbu loyihalarda Rossiya, Xitoy, Hindiston va Eronning ishtiroki, shuningdek, ularning geosiyosiy raqobati Markaziy Osiyo davlatlarining uzoq muddatli manfaatlariga ta’siri tahlil qilinadi.   Xulosa qismida ekspert janubiy tranzitni rivojlantirish bo‘yicha yagona mintaqaviy strategiya ishlab chiqish, mintaqaning barcha davlatlari uchun manfaatli bo‘lgan ustuvor yo‘nalishni tanlash va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun mintaqaviy investitsiya fondi tashkil etish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, Markaziy Osiyo mamlakatlarining o‘zaro kelishilgan harakatlari ularning global transport-logistika tizimidagi mavqeini mustahkamlashga va Afg‘onistonni o‘zaro manfaatli hamkorlikning barqaror bo‘g‘iniga aylantirishga qodir.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.