Mualliflar: Shohruxxon Bexzodiy va Sarvarbek Turayev, JIDU talabalari, IXTI amaliyotchilari I. Maqsadsiz qudrat Amerika Qo‘shma Shtatlari bugungi xalqaro tizimda yetakchi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha eng qudratli davlat bo‘lib qolmoqda. Mamlakatning 2025 yildagi harbiy byudjeti taxminan 850 milliard dollarni tashkil etdi, bu dunyo bo‘yicha keyingi to‘qqiz davlatning harbiy xarajatlari yig‘indisidan ko‘proqdir. AQSh xorijda taxminan 750 ta harbiy bazaga ega bo‘lib, barcha okeanlar bo‘ylab bir vaqtda harakat qila oladigan yagona aviaqo‘shimcha flotiga, shuningdek harbiy harakatlar zonasining istalgan nuqtasiga kuch proyeksiya qilish imkoniyatiga ega. Biroq aynan shu beqiyos ustunlik asosiy savolni yuzaga keltiradi: bunday misli ko‘rilmagan harbiy va iqtisodiy salohiyatga ega davlat nima uchun e‘lon qilingan strategik maqsadlariga tizimli ravishda erisha olmaydi? AQSh global ta‘sirini raqiblarining kuchayishi tufayli emas, balki mavjud salohiyatni barqaror strategik natijalarga aylantira olmaslik tufayli yo‘qotmoqda. Bu muayyan ma’muriyat xatolarining mahsuli emas, u institutsional xususiyatga ega va Oq uyda kim o‘tirganidan qat’i nazar takrorlanadi. Harbiy qudrat siyosiy strategiyasiz qo‘llanilmoqda. Iqtisodiy bosim Amerika ta’sirchanligi saqlanib turgan bog‘liqliklarni vayron qilmoqda. Diplomatik majburiyatlar tizimli ravishda buzilmoqda, bu esa Amerika so‘ziga bo‘lgan ishonch imkoniyatini yemirilishiga olib kelmoqda. Tarixan Amerika kuchini ko‘paytirgan ittifoqlar majburlov munosabatlariga aylanishi sababli, ulardan sheriklar chiqib ketishga harakat qilmoqda. Ichki siyosiy tizim strategik izchillikni ta‘minlay olmaydi, bu esa AQShning har qanday uzoq muddatli majburiyatlarini tizimiy jihatdan ishonchsiz qiladi. 2000-yillar boshidan buyon AQSh Afg‘oniston, Iroq, Liviya va Suriyada keng ko‘lamli harbiy operatsiyalar olib bordi. Bu mojarolar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar yig‘indisi bir necha trillion dollarga yetdi. Natijalar o‘zi uchun gapiradi: Afg‘oniston amerikalik qo‘shinlar olib chiqilgandan bir necha kun o‘tib toliblar nazoratiga qaytdi; Iroq aynan amerikalik aralashuv natijasida keskin kuchaygan eron ta’sirining maydoniga aylandi; Liviya raqib qurolli guruhlar o‘rtasida bo‘lindi; Suriya yaqin vaqtgacha Rossiya, Eron va Turkiya o‘rtasida de-fakto bo‘lib olindi. Bu qonuniyat taktik xato yoki tasodifiy holatlar natijasi emas. U tarkibiy xususiyatga ega. Amerika qurolli kuchlari operativ darajada yuqori samaradorlik ko‘rsatadi va ular dushman kuchlarini yo‘q qilishi, hududni zabt etishi va muayyan tahdidni bartaraf etishi mumkin. Biroq harbiy g‘alaba va siyosiy barqarorlashtirish, bu tubdan farqli vazifalardir. Armiya davlatni qulata oladi, lekin uni qura olmaydi. Aynan shu tizimli ojizlik bir mojaradan ikkinchisiga takrorlanib kelmoqda. Muammoning huquqiy jihati ham alohida diqqatga sazovor. AQSh Konstitutsiyasi dastlab harbiy vakolatlarni ikki hokimiyat tarmog‘i o‘rtasida taqsimlab qo‘ydi: Kongress urush e‘lon qiladi, prezident esa uni olib boradi. Biroq amalda bu tizim qanday nazarda tutilgan bo‘lsa, shunday ishlashdan allaqachon to‘xtagan. Burilish nuqtasi 1973 yildagi Harbiy vakolatlar to‘g‘risidagi rezolyutsiya bo‘ldi. U Vyetnam urushi saboqlaridan kelib chiqib, Kongressga kuch qo‘llash to‘g‘risidagi qarorlar ustidan nazoratni qaytarish maqsadida qabul qilingan edi. Rezolyutsiya prezident Kongress roziligini olmasa, har qanday sanksiyalanmagan harbiy operatsiyani 60 kun ichida to‘xtatishga majbur ekanligini belgilardi. Amalda esa u ikki partiyaning ma‘muriytlari yuristlari tomonidan metodik ravishda demontaj qilindi. Reygan ma’muriyati 1987–1988 yillarda Fors ko‘rfazidagi eron kemalariga zarba berishni 60 kunlik hisobni ishga solmaydigan “alohida hodisalar” deb ta’riflagan edi. Obama ma‘muriyati operatsiya boshlanganidan 60 kundan ko‘proq vaqt o‘tgach ham davom etgan Liviyaga bombalilarni rezolyutsiya ma‘nosida “jangovar harakatlar” emas deb ta’rifladi. Bayden ma‘muriyati Yemendagi husiylar bilan bir yillik kampaniya Kongress sanksiyasini talab qilmaydi, chunki husiylar birinchi bo‘lib amerikalik kemalarga o‘t ochgan, deb ta‘kidladi. Keyingi har bir ma’muriyat yangi yuridik asosni topdi, har bir avlod yuristlari esa avvalgi pretsedentlarini bekor qilmasdan, ularning ustiga qatlamlab bordi. Natijada bitta shaxs parlament muhokamasisiz, muvaffaqiyat mezonlarini ommaviy asoslashsiz va natija uchun real javobgarliksiz urush boshlashi mumkin bo‘lgan tizim shakllandi. Aynan shu tizimda “Epic Fury” operatsiyasi doirasida formal urush e’lonisiz va Kongress ovozisiz Eronga hujum qilish mumkin bo‘ldi. Muammo muayyan prezident shaxsida emas. Muammo shundaki, harbiy qarorlarning og‘irlik tarozisi bo‘lib xizmat qilishi kerak bo‘lgan institutional arxitektura asta-sekin, qonuniy ravishda va barcha hokimiyat tarmoqlarining ishtirokida demontaj qilindi. Bu konstruktsiya oqibatlar jihatidan neytral emas. Keng siyosiy konsensussiz va muvaffaqiyat mezonlarini aniq belgilashsiz boshlangan urush katta ehtimollik bilan yomon boshqariladi, yomon yakunlanadi va tugagandan keyin chuqur anglashtirilmaydi. Oxirgi ikki o‘n yillikning tarixiy yozuvi aynan shundan iborat. II. Mafkuraviy siljish: xalqaro yetakchilikdan tranzaktsionalizm sari Urushdan keyingi davrning ko‘p qismida AQSh o‘zining global mavjudligini sof milliy manfaatdan tashqariga chiqadigan kontseptsiya bilan asoslab keldi. Vashington memor bo‘lgan liberal xalqaro tartib ochiq bozorlar, ko‘p tomonlama institutlar va jamoaviy xavfsizlik tizimi ham AQSh, ham uning sheriklar manfaatlariga javob beradi, degan farazga qurilgan edi. Bu o‘zaro manfaatli mantiq Amerika yetakchiligiga dunyo ko‘zida ma‘lum darajada qonuniylik bag‘ishlardi. Hozirgi yondashuv bu an’anadan tubdan ajralib turadi. AQShning tashqi siyosati tobora “tranzaktsion ekstraktsionizm” deb atash mumkin bo‘lgan modelga ko‘ra qurilmoqda: har bir xalqaro o‘zaro ta’sir Vashingtonning qanday uzoq muddatli strategik tartibni qo‘llab-quvvatlamasidan emas, balki undan nima darhol olishini nuqtai nazaridan baholanmoqda. Ittifoqchilar jamoaviy xavfsizlik tizimining sheriklari emas, balki ko‘rsatilgan himoya evaziga to‘lashlari shart bo‘lgan qarzdorlar sifatida qabul qilinmoqda. Xalqaro institutlar birinchi navbatda vositalar emas, balki cheklovlar sifatida ko‘rilmoqda. Ko‘p tomonlama formatlar AQShning tarkibiy ustunligi asimmetrik natijani kafolatlaydigan ikki tomonlama muzokaralarga almashtirilyapti. Avvalgi ko‘p tomonlama modelni tanqid qilish asossiz emas. Global iqlim mexanizmlari ko‘payib borayotgan chiqindilar fonida e‘lon qilingan maqsadlarga tizimli ravishda erisha olmadi. Jahon savdo tashkiloti Xitoyning subsidiya siyosatini tartibga sola olmadi. XAET Eron va Shimoliy Koreyaning yadroviy kengayishini oldini olmadi. 1990-2000-yillardagi Xitoyni jahon iqtisodiyotiga chuqur integratsiyalash uning siyosiy xulq-atvorini o‘zgartiradi, degan taxmin o‘zining strategik soddaligini ko‘rsatdi. Bu ma‘noda xalqaro arxitekturani qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan talab real asosga ega. Shu bilan birga, vositalarni isloh qilish va ularni yo‘q qilish o‘rtasida tubdan farq bor. AQSh sakkiz o‘n yillik davomida qurib kelgan institutlar, ittifoqlar va normalar, bu faqat yuk o‘zi emas, balki Amerika kuchining multiplikatorlari edi. Ular Vashingtonning to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburlashga har safar murojaat qilmasdan xalqaro kun tartibini shakllantirishiga imkon berardi. Qisqa muddatli taktik yutuqlar uchun bu vositalardan voz kechib, AQSh o‘zini cheklovlardan ozod qilmaydi, balki o‘z ta‘sir arxitekturasini o‘z ixtiyori bilan demontaj qiladi. III. Ittifoqlarning eroziyasi va Diplomatiyaning zaiflanishi AQShning ittifoq tizimining umumiy qudrati tarixan mamlakatning bir tomonlama harakat qilib erishishi mumkin bo‘lgan narsadan ancha ustun turardi. NATO, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi ikki tomonlama xavfsizlik bitishlari, Yaqin Sharqdagi hamkorliklar, bularning barchasi Vashingtonni har qanday raqib uchun erishib bo‘lmaydigan darajadagi doimiy mavjudlik, razvedka almashinuvi, logistika ta‘minoti va siyosiy qonuniylik bilan ta‘minlagan global tarmoq tuzdi. Ittifoqchilar bilan o‘zaro munosabatlarning hozirgi vektori bu modelni vayron qilmoqda. NATO ichida xarajatlarni taqsimlash masalasi umumiy mas‘uliyat muhokamasidan ultimatumga aylantirildi: ko‘proq to‘lang, yoki biz majburiyatlarimizni qayta ko‘rib chiqamiz. Bunday til jamoaviy xavfsizlik ittifoqini tijorat homiylik tizimiga o‘xshash narsaga aylantiradi: unda himoya umumiy qadriyatlar va strategik manfaatlar asosida emas, balki moliyaviy to‘lov evaziga ko‘rsatiladi. G‘arb dunyosida AQSh bilan eng chuqur savdo, razvedka va mudofaa aloqalariga ega Kanada o‘zining tashqi iqtisodiy strategiyasini ochiqchasiga qayta yo‘naltirmoqda. Hozirgi hukumat savdo sherikliklarini diversifikatsiya qilib, Indoneziya va Hindiston bilan yangi bitimlar tuzgan holda Pekin bilan diplomatik yaqinlashuvga harakat qilmoqda. Bu mafkuraviy uzilish emas, balki o‘zining asosiy sherigi bo‘lmish AQShga nisbatdan bo‘lgan ishonchsizlikidir, bu esa siyosiy pragmatizmning dalili hisoblanadi. Evropa ham o‘xshash dinamikani namoyish etmoqda. NATO davlatlari mudofaa xarajatlarini haqiqatan ham oshirmoqda. 2019 yildan beri ularning umumiy hajmi 100%ga oshdi, asosan sharqiy qanotdagi mamlakatlar hisobidandir. Biroq bu o‘sish Amerikaning kafolatlarga bo‘lgan ishonchsizligini ifoda etadi. Diplomatiya jabhasida manzara undan ham qaltisqroq. Ukraina bo‘yicha urushni 24 soat ichida tugatish va‘dasi bir yildan ko‘proq davom etgan natijasiz muzokaralar bilan almashinib ketdi, bu vaqt mobaynida AQSh vaqti-vaqti bilan obyektiv jihatdan Rossiya talablariga mos keladigan pozitsiyalarni egallab turdi. 2025 yil fevralida Vashington BMTda Rossiya bosqini bilan bog‘liq rezolyutsiyalar bo‘yicha Moskva bilan birga ovoz berdi. G‘azo bo‘yicha AQSh anklavdagi halokatli jangovar harakatlar va tasdiqlangan ochlik fonida otashkesim to‘g‘risidagi rezolyutsiyalarga qarshi Xavfsizlik Kengashida olti marta veto qo‘lladi. 2025 yilgi yanvar otashkesimi Isroil qayta zarba berishni boshlagan bir necha haftadan keyin barbod bo‘ldi. Eron misoliga alohida to‘xtalish zarur. 2015 yilda JCPOA kuchga kirdi: Eron sentrifugalarining uchdan ikki qismini demontaj qildi, boyitilgan uranning 98% ni olib chiqib ketdi va XAET inspektsiyalari uchun obyektlarni ochdi. 2018 yilda AQSh kelishuvdan bir tomonlama chiqib ketdi. 2025 yil martiga kelib Eron 60% gacha boyitilgan 275 kg dan ortiq uran to‘plagan edi, bu miqdor keyingi boyitishda bir necha yadro zaryadi uchun yetarli. 2025 yil aprelida boshlangan muzokaralar o‘lik nuqtaga kelib qoldi: AQSh boyitishni to‘la to‘xtatishni talab qildi, Eron esa rad etdi. 2025 yil iyunida «Midnight Hammer» operatsiyasi Fordo, Natanz va Isfahondagi asosiy obyektlarni yo‘q qildi. Biroq Eronning yuqori darajada boyitilgan uran zahiralari, ko‘rinishidan, oldindan olib chiqib ketilgan bo‘lib, ularning joylashuvi hanuzgacha noma‘lum. 2026 yil 28 fevralida “Epic Fury” operatsiyasi amalga oshirildi: Eronning oliy rahbari Xomeneyi o‘ldirildi, raketa ishlab chiqarish korxonalari, flot va ikki tomonlama maqsadli ob‘ektlar yo‘q qilindi. Taktik jihatdan operatsiya e‘lon qilingan maqsadlarga erishdi. Strategik jihatdan u tubdan yangi muammoni keltirib chiqardi: yadroviy infratuzilmasi vayron qilingan, ammo bilim va motivatsiyasi saqlab qolingan va endi istalgan narx evaziga deterrent salohiyatga erishishda ekzistensial zarurat bilan kuchaytirilib turgan davlat. Uchala keysning yakuniy mantig‘i bir xil: AQSh har bir vaziyatga maksimal bosim salohiyati bilan kirdi va undan kirish nuqtasidagi holatdan yomonroq natija bilan chiqdi. IV. Tashqi zaiflikning ichki ildiziidlari Amerika tashqi siyosatidagi disfunktsiyani tahlil qilish uning ichki siyosiy determinantlarini ko‘rib chiqmasdan to‘liq bo‘lmaydi. Bir-birini kuchaytiruvchi bir nechta tarkibiy jarayon AQShning muayyan ma‘muriyat shaxsiy tarkibidan qat‘i nazar izchil xalqaro siyosat yuritish qobiliyatini yemirmoqda. Birinchisi – strategik izchillikni deyarli erishib bo‘lmaydigan chuqur partiyaviy qutblanish. Bir-birini almashtiruvchi ma‘muriyatlar tashqi siyosiy kurslari o‘rtasidagi tafovut shunchalik kattaki, ittifoqchilar Oq uydagi har bir almashuvda uzoq muddatli hisoblarini qayta ko‘rishga majbur. Bir prezident tuzgan xalqaro bitim hukmronligining birinchi haftasida uning vorisi tomonidan bekor qilinishi mumkin. 2018 yildagi JCPOA va Parij iqlim bitimidir. Respublikachilar partiyasining o‘zida an‘anaviy konservativ internatsionalizm va hozirgi ma‘muriyat kursi o‘rtasida sezilarli tafovut shakllangani ham e’tiborga sazovor. Bir qancha respublikachilar senatorlari Ukrainaga ko‘rsatiladigan yordamni kesish va AQShning NATOdagi pozitsiyalarini zaiflashtirish bo‘yicha o‘z tashvishlari haqida ommaviy ravishda gapirdi, biroq Trampning ikkinchi muddati sharoitida partiyaviy intizom haqiqiy ovozlar darajasida bu norozilikni bostirishga yetarli bo‘ldi. Ikkinchisi – 2025 yildan beri kuchayib borayotgan jamoatchilik noroziligi. “Shohlar kerak emas” harakati AQShning yangi tarixida fuqarolik protestining eng keng ko‘lamli hodisalaridan biriga aylandi. Birinchi to‘lqin 2025 yil 14 iyunda bo‘lib o‘tdi. Tashkilotchilar baholashiga ko‘ra, 2100 dan ortiq shaharda to‘rt milliondan olti milliongacha odam aksiyalarda qatnashdi. 2025 yil oktabrdagi ikkinchi to‘lqin mamlakatning taxminan 2700 joyini qamrab olib, turli baholashlarga ko‘ra besh milliondan etti milliongacha ishtirokchini birlashtirdi. Uchinchi to‘lqin Eron urushi va davom etayotgan ommaviy deportatsiyalar fonida 2026 yil 28 martda o‘tdi va tashkilotchilar tomonidan Amerika tarixidagi eng katta zo‘ravonliksiz harakat kuni deb e’lon qilindi. Harakat nomi da’volarning mohiyatini aks ettirdi: namoyishchilar hokimiyat amaldorga emas, xalqqa tegishli, degan Amerika davlatchiligining asosiy tamoyiliga urg‘u berishdi. Uchinchi to‘lqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri Eron urushiga qarshi yo‘naltirilgani alohida ahamiyatga ega. Ichki siyosiy norozilik muayyan tashqi siyosiy operatsiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan noyob holat hisoblanadi. Bu jarayonlar bir-birini o‘zaro kuchaytiradi. Qutblanish strategik izchillikni susaytiradi. Jamoatchilik noroziligi global yetakchilikka ichki siyosiy mandatni toraytiradi. Bu holat Amerika siyosatining institutsional arxitekturasiga singdirib qo‘yilgan, shuning uchun birgina ma‘muriyat almashinuvi bilan yo‘qolmaydi. Xulosa Qo‘shma Shtatlar zamonaviy xalqaro tizimda eng katta umumiy kuch salohiyatiga ega va shu bilan birga bu salohiyatni uzoq muddatli strategik natijalarga aylantira olmaslikning barqaror belgilarini namoyon etmoqda. Mavjud qudrat va erishilayotgan natijalar o‘rtasidagi tafovut tasodifiy emas, u tarkibiy jihatdan belgilangan. Bu tafovut bir-biriga ta’sir qiluvchi bir nechta tanqisliklarning kesishmasida shakllanadi: strategik kontseptsiyaning tranzaktsion hisob-kitob bilan almashtirilishi, ittifoqlar va institutlar bo‘lgan ta’sir multiplikatorlarining yo‘q qilinishi, iqtisodiy vositalarning bog‘liqliklarni diversifikatsiya qilishni tezlashtiradigan rejimda qo‘llanilishi, asosiy konflikt zonalarida diplomatik ishonchning tugashi hamda strategik izchillikni ta‘minlovchi ichki siyosiy arxitekturaning sustlashishi. Shu bilan birga, taqdim etilgan tahlilni qaytarib bo‘lmas tanazzul prognozi sifatida talqin qilish xato bo‘lardi. AQSh hech bir analogi bo‘lmagan tarkibiy afzalliklarga ega: geografik himoyalanganlik, texnologik bazaning chuqurligi, zaxira valyutasi ustidan nazorat va har qanday raqibdan ustun harbiy salohiyat. Savol AQSh o‘z salohiyatini yo‘qotganmi, degan savol emas. Savol shyundaki, ular bu salohiyatni amalga oshirishga imkon beruvchi siyosiy va institutsional arxitekturani qura olish qobiliyatiga egami. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Zamonaviy xalqaro tartibot chuqur va tez sur’atdagi transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda. Qurolli mojarolar, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobat va ko‘p tomonlama institutlarning yemirilishi global strategik landshaftni shunday o‘zgartirmoqdaki, bu hatto inqiroz o‘choqlaridan geografik jihatdan olisda joylashgan mintaqalarga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Uzoq vaqt davomida ko‘p vektorli diplomatiya vositasida tashqi bosimlarning murakkab tizimida mohirona harakat qilib kelgan Markaziy Osiyo bugun sifat jihatidan yangi muhitga – ya’ni, kaskadli beqarorlik, tizimli geosiyosiy raqobat hamda ilgari kichik va o‘rta davlatlarga ma’lum darajada himoya va bashoratlilikni ta’minlab kelgan qoidalarga asoslangan tartibning parchalanishi bilan tavsiflanadigan muhitga duch kelmoqda. Shu nuqtayi nazardan, Markaziy Osiyo mamlakatlari ikki tomonlama tahdid bilan yuzlashmoqda: bir tomondan, kengayib borayotgan tashqi xatarlarni boshqarish, ikkinchi tomondan esa, ushbu notinch davr taqdim etayotgan strategik imkoniyatlarni aniqlash va ulardan foydalanish zarurati. Zaiflikni yuzaga keltirayotgan o‘sha kuchlarning o‘zi – global savdoning qayta tuzilishi, quruqlikdagi tranzitga talabning ortishi va universal boshqaruv mexanizmlarining zaiflashuvi – ayni paytda faolroq va muvofiqlashtirilgan mintaqaviy pozitsiya uchun imkoniyatlar yaratmoqda. Shu munosabat bilan kuchayib borayotgan xalqaro beqarorlikdan kelib chiquvchi asosiy tahdidlarni anglab yetish hamda Markaziy Osiyo davlatlari o‘z barqarorligini mustahkamlashi, subyektligini kengaytirishi va shakllanayotgan yangi dunyo tartibotida yanada qulay mavqega ega bo‘lishiga imkon beradigan tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olish prinsipial ahamiyat kasb etadi. Birinchi. Markaziy Osiyo atrofida ko‘p qatlamli ziddiyatli muhitning shakllanishi. Markaziy Osiyo “mojaro qopqoni” tusini olayotgan tashqi turbulentlik muhitiga tobora ko‘proq kirib bormoqda. Ukraina, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoda qurolli va siyosiy inqirozlarning bir vaqtda rivojlanishi beqarorlikning kaskadli va o‘zaro bog‘liq konfiguratsiyasini shakllantirmoqda. Ayni paytda, Sharqiy Osiyoda, avvalo, Koreya yarim oroli va Tayvan atrofida keskinlikning ehtimoliy kuchayishi mintaqa uchun strategik vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Bunday sharoitda Markaziy Osiyo davlatlari uchun tashqi siyosiy manyovr imkoniyatlari torayib, qarorlar qabul qilish tobora yuqori noaniqlik va optimal ssenariylar mavjud bo‘lmagan vaziyatda yuz bermoqda. Ikkinchi. Yirik davlatlar raqobati natijasida tizimli ziddiyatlarning chuqurlashuvi. Dunyoning yetakchi kuch markazlari o‘rtasidagi geosiyosiy va harbiy-siyosiy qarama-qarshilik Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun situativ emas, balki uzoq muddatli tizimli cheklovlarni yuzaga keltirmoqda. Mintaqa eng foydali va nisbatan muvozanatli yechimlarni izlashga asoslangan avvalgi mantiq o‘z o‘rnini “nomukammal tanlov” siyosatiga bo‘shatib berayotgan bosqichga kirmoqda. Boshqacha aytganda, hozirgi xalqaro muhitdagi deyarli har qanday strategiya muayyan xarajatlar, murosalar va yuqori siyosiy tavakkalchiliklar bilan kechadi. Bu holat mintaqaviy darajada taktik-strategik yondashuvlarni muvofiqlashtirish muhimligini obyektiv ravishda kuchaytiradi, chunki alohida davlatlarning yakka holdagi harakatlari samarasiz bo‘lib qolmoqda. Uchinchi. Energetika, transport-kommunikatsiya va xomashyo shoklari oldidagi zaiflikning ortishi. Zamonaviy xalqaro inqirozlar global iqtisodiyotning cheklangan sondagi o‘ta muhim yo‘nalishlar va tugunlarga bog‘liqligini tobora yaqqolroq namoyon etmoqda. Dengiz logistikasining izdan chiqishi, ayrim bo‘g‘ozlar va transport yo‘laklarining to‘silishi, shuningdek, tanqis resurslarning bozordan chiqib ketishi mojaro hududlaridan ancha uzoqda ham tizimli shoklarni keltirib chiqarmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu holat mahsulot yetkazib berishdagi uzilishlar, tranzit narxining oshishi, narxlardagi beqarorlik va strategik muhim materiallardan foydalanish imkoniyatining cheklanishi bilan bog‘liq xatarlarning kuchayishini anglatadi. Ayrim muhim tovarlarning tezkor infratuzilmaviy yoki texnologik muqobili mavjud emasligi sababli, tashqi inqirozlar mintaqaning iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsata boshlaydi. To‘rtinchi. Xalqaro huquqiy me’yorlarning yemirilishi va universal institutlarning zaiflashuvi. Eng xavotirli tendensiyalardan biri “ikkiyoqlama standartlar” rejimdan yagona standartlar hatto rasmiy majburiyat kuchini ham tobora yo‘qotib borayotgan vaziyatga o‘tilishidir. Agar ilgari xalqaro huquq o‘zining ramziy legitimligini saqlab qolgan holda buzilgan bo‘lsa, endilikda me’yorlar umumiy tartibga soluvchi vazifasini bajarmaydigan tartibot shakllanishi xavfi ortib bormoqda. Yirik xalqaro aktorlar tobora ko‘proq barqarorlik ta’minlovchilari sifatida emas, balki beqarorlikning mustaqil manbalari sifatida namoyon bo‘lmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu kichik va o‘rta mamlakatlar manfaatlarini himoya qilish mexanizmi sifatida universal me’yorlar va institutlarga tayanish mumkin bo‘lgan makonning torayishini anglatadi. Beshinchi. Universal ko‘p tomonlamalikdan tanlanma koalitsiyalarga o‘tish. Avvalgi nisbatan universal ko‘p tomonlama hamkorlik modelidan pragmatik, situativ va tor maqsadli koalitsiyalar tizimiga barqaror o‘tish kuzatilmoqda. Bunday transformatsiya jahon siyosatidagi assimetriyani kuchaytirmoqda: ta’sir o‘tkazish resurslari cheklangan davlatlar tobora ko‘proq to‘laqonli subyektlar emas, balki tashqi ta’sir va raqobat kurashi obyektlariga aylanib bormoqda. Markaziy Osiyo uchun bu cheklangan subyektlilik xavfini yuzaga keltiradi, negaki mintaqaga ta’sir ko‘rsatuvchi strategik qarorlar uning bevosita ishtirokisiz qabul qilinishi holatlari ko‘paymoqda. Oltinchi. Jahon siyosatida tranzaksionlikning kuchayishi va kelajak tartibotining personallashuvi. Avval shakllangan “qoidalarga asoslangan tartibot” konstruksiyasi umumiy me’yoriy asos vazifasini bajarmay qo‘ydi. Institutlardan ko‘ra alohida kuch markazlari va ularning yetakchilari o‘rtasidagi moslashuvchan kelishuvlarga asoslangan yangi xalqaro muhitning shakllanish tendensiyasi tobora yaqqolroq namoyon bo‘lmoqda. Bu xalqaro munosabatlarning preuniversalistik mantig‘iga qaytishni anglatadi. Unda xavfsizlik va barqarorlik huquq bilan emas, balki imkoniyatlar muvozanati hamda kuchli o‘yinchilarning bitimlari bilan belgilanadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bunday muhit obyektiv jihatdan kamroq bashorat qilinadigan va noqulayroqdir. Yettinchi. Jahon savdosining fragmentatsiyasi – mintaqaga tashqi bosim omili sifatida. Jahon savdo tizimi chuqur tarkibiy transformatsiyani boshdan kechirmoqda. Savdo siyosati liberallashtirish quroli sifatida emas, balki strategik raqobat, bosim o‘tkazish va afzalliklarni qayta taqsimlash vositasi sifatida tobora faolroq qo‘llanilmoqda. Diskriminatsion choralar kuchaymoqda, tarif va notarif cheklovlarining ahamiyati ortmoqda, ta’minot zanjirlari faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy asoslarga ko‘ra qayta tuzilmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu bozorlar, texnologiyalar va logistika yo‘nalishlaridan foydalanish imkoniyati tobora ko‘proq tashqi siyosiy kon’yunkturaga bog‘liq bo‘lib qolayotgan kamroq ochiq, kamroq bashorat qilinadigan va ko‘proq bloklarga asoslangan global iqtisodiyotga moslashish zaruratini anglatadi.   Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun tashqi siyosiy harakatlar imkoniyatlari va ustuvorliklari Birinchi. Mintaqaviy muvofiqlashuvni strategik barqarorlik asosi sifatida mustahkamlash. Xalqaro beqarorlik kuchayib borayotgan sharoitda Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun kelishilgan mintaqaviy yondashuvlarning ahamiyati ortmoqda. Gap nafaqat maslahatlashuvlar, balki asosiy tashqi risklar, xavfsizlik ustuvorliklari, transport bog‘liqligi va savdo-iqtisodiy adaptatsiya borasida umumiy tushunchani shakllantirish haqida ketmoqda. Tashqi bosim va geosiyosiy raqobat darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, mintaqa uchun muvofiqlashtirilgan taktik-strategik harakatlarni ishlab chiqish shunchalik muhim ahamiyat kasb etadi. Bu tashqi tahdidlarni bartaraf etishga emas, balki barqarorlikni oshirish, zaiflik darajasini pasaytirish va jamoaviy muzokara pozitsiyasini mustahkamlashga imkon beradi. Ikkinchi. Markaziy Osiyoning quruqlikdagi tranzit hududi sifatidagi rolini kuchaytirish. Dengiz logistikasi risklarining ortishi quruqlikdagi transport yo‘nalishlarining ahamiyatini obyektiv ravishda oshirmoqda. Bunday vaziyatda Markaziy Osiyo Xitoy, Yevropa, Janubiy Osiyo va Yaqin Sharq o‘rtasidagi bog‘lovchi hudud sifatidagi ahamiyatini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bu tendensiya asosiy quruqlik tranzit tugunlaridan biri sifatidagi rolini kuchaytirish istiqbolini ochadi. Gap nafaqat iqtisodiy manfaat, balki yangi tashqi siyosiy resursni shakllantirish haqida ham bormoqda: transport bog‘liqligini ta’minlaydigan davlat mintaqaviy va mintaqalararo arxitekturada qo‘shimcha salmoqqa ega bo‘ladi. Uchinchi. Raqamli bog‘liqlikni tashqi iqtisodiy barqarorlik elementi sifatida rivojlantirish. Geosiyosiy fragmentatsiya sharoitida nafaqat jismoniy, balki raqamli savdo infratuzilmasi ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Davlatning raqamli platformalar barqarorligini, standartlar mutanosibligini, huquqiy rejimlar ishonchliligini va texnologik uyg‘unlikni ta’minlash qobiliyati tashqi bozorlarga chiqishning hal qiluvchi omiliga aylanmoqda. O‘zbekiston va mintaqaning boshqa mamlakatlari uchun alohida raqamli tashabbuslardan ushbu sohadagi kompleks davlat siyosatiga o‘tish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Bunday siyosat standartlarni uyg‘unlashtirish, institutsional rivojlanish, kadrlar tayyorlash va mintaqaviy muvofiqlashuvni kengaytirishni o‘z ichiga olishi lozim. Aynan raqamli bog‘liqlik global regulyatorlik fragmentatsiyasi sharoitida tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish va xarajatlarni kamaytirish omili bo‘lib xizmat qilishi mumkin. To‘rtinchi. Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish. Xalqaro tizim tobora universalligini yo‘qotib, raqobatbardosh bo‘lib borayotgan bir sharoitda davlatlarning bir yo‘nalishga, bir bozorga yoki bitta tashqi kuch markaziga haddan tashqari qaramlikdan qochish qobiliyati alohida ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bu pragmatizm, moslashuvchanlik va o‘z manfaatlarini himoya qilishga asoslangan ko‘p vektorli yondashuvni chuqurlashtirish zaruratini anglatadi. Sheriklik aloqalarini diversifikatsiya qilish mintaqaga nafaqat tashqi xavflarni kamaytirish, balki qutblangan xalqaro muhitda mustaqil harakatlanish maydonini kengaytirish imkonini ham beradi. Beshinchi. Global boshqaruv inqirozi sharoitida mintaqaning subyektligini oshirish. Universal institutlarning zaiflashuvi va ayrim formatlar rolini oshishi Markaziy Osiyo uchun faqat yo‘qotishlarni anglatmaydi. Muvofiqlashtirilgan siyosat mavjud bo‘lgan taqdirda, bu hamkorlikning yangi formatlarida ishtirok etish, mintaqaviy tashabbuslarni ilgari surish va Markaziy Osiyoning mustaqil geosiyosiy hamda geoiqtisodiy makon sifatidagi maqomini mustahkamlash orqali o‘z subyektligini oshirish imkoniyatini yaratadi. Yangi sharoitlarda nafaqat moslasha oladigan, balki tranzit, logistika, energetika, raqamli bog‘liqlik va mintaqalararo hamkorlik masalalari bo‘yicha funksional yechimlarni taklif eta oladigan aktorlar yutuqqa erishadi. Oltinchi. Reaktiv tashqi siyosatdan proaktiv tashqi siyosatga o‘tish. Zamonaviy xalqaro muhit Markaziy Osiyo davlatlaridan nafaqat tashqi inqirozlarga munosabat bildirishni, balki oldindan chora ko‘ruvchi strategiyani ishlab chiqishni ham talab qilmoqda. Bunday strategiya xatarlarni barvaqt aniqlash, tashqi iqtisodiy barqarorlik mexanizmlarini yaratish, manfaatli transport va raqamli loyihalarni ilgari surish, shuningdek, mintaqaviy manfaatlarni tashqi doirada institutsional jihatdan mustahkamlashga qaratilishi lozim. Qaror qabul qilishdagi kechikish strategik imkoniyatlarni boy berishga olib kelishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda proaktiv yondashuv ayniqsa muhimdir.   Xulosa Zamonaviy xalqaro beqarorlik Markaziy Osiyoning strategik muhitini tubdan va uzoq muddatga o‘zgartirib yubormoqda. Mintaqa o‘n yil avval bashorat qilish qiyin bo‘lgan bir qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda: uning chegaralaridagi ko‘p qatlamli ziddiyatli muhit, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobatning strukturaviy chuqurlashuvi, global savdoning parchalanishi, xalqaro huquq me’yorlarining yemirilishi va dominant davlatlar o‘rtasidagi tanlab olingan, tranzaksion kelishuvlar foydasiga universal ko‘p tomonlama hamkorlikdan uzluksiz chekinish. Umumiy hisobda, bu tendensiyalar passiv, reaktiv tashqi siyosat uchun maydonni toraytirib, Markaziy Osiyo davlatlaridan o‘tmishda ularning jamoaviy harakatlariga har doim ham xos bo‘lmagan strategik aniqlik va mintaqaviy birlikni talab qilmoqda. Shu bilan birga, bu davrni faqat tahdidlar va zaifliklar nuqtai nazaridan talqin qilish xato bo‘lur edi. Tarix shuni qayta-qayta ko‘rsatadiki, tizimli xalqaro transformatsiya davrlari, garchi ular qanchalik vayronkor bo‘lmasin, odatda, ta’sir doirasini qayta taqsimlaydi va uzoqni ko‘zlab, maqsadli harakat qilishga tayyor bo‘lgan aktorlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Markaziy Osiyo ham bu qonuniyatdan mustasno emas. Dengizdagi larzalar davrida quruqlikdagi tranzit yo‘nalishlarining ahamiyati ortib borayotgani, raqamli bog‘liqlik va tartibga solishdagi muvofiqlikning qadri oshishi, shuningdek, beqaror Yevroosiyo makonida barqaror va ishonchli mintaqaviy sheriklarga bo‘lgan talabning kuchayishi — bu tendensiyalarning barchasi Markaziy Osiyoni strategik ahamiyati tobora ortib borayotgan mintaqa sifatida ko‘rsatmoqda. Biroq bu salohiyatni ro‘yobga chiqarish o‘z-o‘zidan yuz beradigan yoki kafolatlangan jarayon emas. Bu mintaqa mamlakatlaridan moslashishdan subyektlikka — tashqi bosimga javob berishdan o‘zining tashqi dunyo bilan o‘zaro aloqalari shart-sharoitlarini faol shakllantirishga qat’iy o‘tishni talab qiladi. Bu umumiy manfaatlar deklarativ intilishlar bo‘lib qolmasdan, kelishilgan va izchil jamoaviy pozitsiyalarda o‘z ifodasini topishi uchun mintaqaviy hamkorlikning institutsional asoslariga sarmoya kiritishni anglatadi. Bu transport va raqamli infratuzilmani rivojlantirishni jadallashtirishni — ularni nafaqat iqtisodiy loyihalar, balki mintaqaning o‘zaro bog‘liqligini kengaytiradigan va uning biror bir tashqi sherikka qaramligini kamaytiradigan tashqi siyosat vositalari sifatida ko‘rishni anglatadi. Va bu ittifoqlar beqaror, ta’sir vositalari bahsli va xatolarning bahosi muttasil oshib borayotgan dunyoda to‘g‘ri yo‘l topish uchun zarur bo‘lgan diplomatik moslashuvchanlik hamda strategik sabr-toqatni rivojlantirishni anglatadi. O‘zbekiston va uning Markaziy Osiyodagi qo‘shnilari uchun istiqboldagi yo‘l – qisqa muddatli inqirozlarni bartaraf etishga emas, balki uzoq muddatli barqarorlikni barpo etishga qaratilgan, pragmatizmga asoslangan va mintaqaviy hamjihatlik bilan mustahkamlangan faol tashqi siyosat paradigmasini qabul qilishdan iborat. Bugungi xalqaro muhit, barcha noaniqliklariga qaramay, o‘z manfaatlarini aniq belgilay oladigan, ularni izchil himoya qila biladigan hamda shakllanayotgan dunyo tartibining tayanchiga aylanuvchi o‘zaro bog‘liqlik, savdo va hamkorlik tarmoqlarida o‘zini ajralmas bo‘g‘in sifatida namoyon eta oladiganlarni rag‘batlantiradi. Markaziy Osiyo bunday subyektga aylanish uchun zarur geografik joylashuv, inson kapitali va siyosiy irodaga egadir. Vazifa – ushbu salohiyatni barqarorlikni ta’minlaydigan, subyektlikni kengaytiradigan va mintaqaning chekkada emas, balki qayta shakllanayotgan Yevroosiyo makonining faol markazidagi o‘rnini mustahkamlaydigan yaxlit va barqaror strategik konsepsiyaga aylantirishdir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarnibildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ularIXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

So‘nggi yillarda Afg‘oniston hukumati aholiga nisbatan nazoratni kuchaytirish uchun o‘zining texnologik imkoniyatlarini kengaytirmoqda va moslashtirmoqda. Texnik bazaning takomillashuvi hokimiyatlarga an’anaviy usullardan tashqariga chiqadigan yangi nazorat shakllarini joriy etish imkonini bermoqda. Tolibon harakati siyosatini inobatga olgan holda, ushbu tendensiyani faqat modernizatsiya jarayoni sifatida emas, balki davlat boshqaruvini mustahkamlashga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi sifatida ko‘rish mumkin. Nazorat mexanizmlarining raqamlashtirilishi fransuz faylasufi M. Fuko tomonidan ishlab chiqilgan “panoptikum”  ideal qamoqxona konsepsiyasiga yaqin modelni shakllantiradi. Ushbu modelda asosiy ahamiyat haqiqiy kuzatuv emas, balki potensial kuzatuv hissiga beriladi. Modelga ko‘ra, kuzatilayotgan shaxslar doimiy nazorat mavjudligi hissi ta’sirida o‘z xatti-harakatlarini moslashtiradi, bu esa o‘z-o‘zini intizomga olib keladi. Shu tariqa, ushbu mexanizm davlatga vaziyatga mos javob berish siyosatidan intizomiy hokimiyat mexanizmi faoliyatiga o‘tish imkonini beradi. Mazkur jarayonni Afg‘oniston hukumati nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ushbu siyosatning asosiy drayveri Tolibon tomonidan ijtimoiy va siyosiy fragmentatsiyani kamaytirishga intilish hisoblanadi. Bu fragmentatsiya rejim barqarorligiga asosiy tahdid sifatida qabul qilinadi. Ilg‘or kuzatuv texnologiyalarini joriy etish va axborot makonini nazorat qilish repressiyalarni “fakt bo‘yicha” amalga oshirishdan ko‘ra, profilaktik ijtimoiy tartibga solish shakllariga o‘tish uchun sharoit yaratadi. Xalqaro huquqiy standartlarga mos mexanizmlarning yo‘qligi ushbu nazorat modelining institutsional darajada mustahkamlanishi uchun qulay muhit yaratadi. Bu quyidagilarda namoyon bo‘ladi: Birinchidan, so‘nggi yillarda Tolibon hukumati aholiga oid ma’lumotlarni tizimli ravishda to‘plashga bo‘lgan qiziqishini oshirmoqda. 2023-yildan boshlab Tolibon hokimiyati davlat nazoratini kuchaytirish uchun texnologik resurslardan izchil foydalanmoqda. Yetarli raqamli infratuzilmaning mavjudligi hokimiyatga monitoring mexanizmlarini joriy etish va siyosiy ta’qibni amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi. 2025-yilda BBC jurnalistik tekshiruviga ko‘ra, Tolibon hokimiyatga kelgan paytda Afg‘oniston poytaxtida 850 ta videokuzatuv kamerasi mavjud edi, biroq 2023-yildan boshlab ularning soni keskin oshdi: faqat Kobulning o‘zida Xitoyda ishlab chiqarilgan 90 000 ta kamera o‘rnatildi. Dasturiy ta’minot kameralar orqali shaxsni aniqlash, yuzlarni yosh, jins va soqol yoki niqob mavjudligiga qarab tasniflash imkonini beradi. Bunday tezkor videokuzatuv tizimlarining joriy etilishi xalqaro hamjamiyatda xavotir uyg‘otdi. Xususan, “Human Rights Watch” tashkiloti Afg‘onistonda to‘plangan videoma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanishni tartibga soluvchi ma’lumotlarni himoya qilish qonunlari mavjud emasligini ta’kidlaydi. Biroq rasmiylar bayonotiga ko‘ra, kameralar orqali olingan ma’lumotlar faqat 3 oy davomida saqlanadi, shundan so‘ng o‘chiriladi va boshqa idoralarga uzatilmaydi. Afg‘oniston Ichki ishlar vazirligi vakillari kameralar xavfsizlikni oshirish va jinoyatchilikni kamaytirishda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Shunga qaramay, videokuzatuv kameralaridan fuqarolar ustidan nazoratni kuchaytirish uchun foydalanilishi mumkin, ayniqsa jamoat joylarida ayollar ustidan. Mahalliy hokimiyatlar kameralar o‘rnatilgach jinoyatchilik darajasi sezilarli kamayganini bildirgan bo‘lsa-da, bu ma’lumotni mustaqil manbalar tasdiqlamaydi. Afg‘oniston qonunchiligining shaffof emasligi kameralar orqali to‘plangan ma’lumotlarning asl maqsadlarini aniqlash imkonini bermaydi. Bundan tashqari, fuqarolarga nisbatan zo‘ravonlik va ta’qib holatlarining ko‘pligi hukumat bayonotlariga shubha uyg‘otadi. Ikkinchidan, Tolibon siyosati ichki beqarorlik manbalarini bostirishga qaratilgan. Tolibon rahbariyati nuqtai nazaridan asosiy xavflardan biri mamlakatning fragmentatsiyasi bo‘lib, u markaziy hokimiyatning zaiflashishiga olib kelishi mumkin. Ushbu amaliyotlar etnik va diniy ozchiliklarning huquqlarini cheklash bilan birga olib borilmoqda. Bunday choralarni institutsionalizatsiya qilish tizimli tengsizlikni mustahkamlaydi va etnik hamda konfessional nizolar kuchayishi uchun sharoit yaratadi. Kobuldan tashqari, videokuzatuv kameralar mamlakatning boshqa hududlarida ham o‘rnatilgan. Ushbu viloyatlar geografik jihatdan strategik ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘pincha nopushtun aholi ustunlik qiladi, bu esa nazorat va siyosiy barqarorlik nuqtai nazaridan ularning ahamiyatini oshiradi. Etnik va diniy jihatdan xilma-xil hududlarda kameralar o‘rnatilishi ushbu texnologiyalar faqat xavfsizlik uchun emas, balki rejimga nisbatan nolojal guruhlarni monitoring qilish vositasi sifatida ham qo‘llanilishi mumkinligini ko‘rsatadi. 2021–2025-yillar davomida xalqaro tashkilotlar Tolibon tomonidan amalga oshirilgan ko‘plab sudsiz qatl etishlar, qiynoqlar va reydlarni qayd etgan. Xalqaro inson huquqlari tashkilotlari ma’lumotlarga ko‘ra, Tolibon maqsadli ravishda ayrim etnik va diniy guruhlarni gumanitar yordam, asosiy xizmatlar va davlat ish joylaridan mahrum qilgan. Uchinchidan, biometrik ma’lumotlar bazalari, videokuzatuv tizimlari va raqamli identifikatsiya mexanizmlarining uyg‘unligi aholi ustidan yagona va o‘zaro kuchayuvchi nazorat infratuzilmasini shakllantiradi. Videokuzatuv texnologiyalaridan tashqari, Tolibon 2021-yil avgustida G‘arb davlatlari tomonidan qoldirilgan katta hajmdagi biometrik va shaxsiy ma’lumotlarga ham ega. Shunday bazalardan biri bu 2018-yilda Ashraf G‘ani ma’muriyati davrida joriy etilgan elektron Tazkira tizimi bo‘lib, u hozirgacha amal qilmoqda. Unga afg‘on fuqarolarining shaxsiy va biometrik ma’lumotlarijumladan ko‘z qorachig‘i skanlari, barmoq izlari, fotosuratlar, kasbi, ona tili, yashash manzili va qarindoshlari haqidagi ma’lumotlar kiradi. Milliy statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxiriga kelib 17 milliongacha elektron guvohnoma berilgan bo‘lib, ularning 6 millioni Tolibon hokimiyatga kelgandan keyin rasmiylashtirilgan. Bundan tashqari, hukumat biometrik ma’lumotlarni yig‘ish doirasini kengaytirib, ilgari e’tibordan chetda qolgan aholi toifalarini ham qamrab olmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, hukumat uysizlar, tilanchilar va jinoyatchilarning biometrik ma’lumotlarini yig‘moqda. Bu ko‘lam va tezlik Tolibonning biometrik nazoratga qiziqishi va Tazkira tizimining boshqaruvga integratsiyalashganini ko‘rsatadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Tolibon AQSh harbiylari tomonidan ilgari foydalanilgan portativ biometrik qurilmalarga ham ega. Ushbu qurilmalar orqali tezkor ravishda ko‘z qorachig‘i va barmoq izlarini olish mumkin. Qoldirilgan qurilmalardagi ma’lumotlar yetarli darajada himoyalanmagan bo‘lib, xalqaro tashkilotlar bu ma’lumotlar siyosiy raqiblar va sobiq harbiylarga qarshi qo‘llanishi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Bu xavflar aholining katta qismi uchun shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni olishning qimmatligi bilan yanada kuchayadi. Mahalliy OAV ma’lumotlariga ko‘ra, rasmiy to‘lov kattalar uchun 500 afg‘oniy (taxminan 7 AQSh dollari), voyaga yetmaganlar uchun 200 afg‘oniy. Ammo hujjat berish markazlarining yetishmasligi fuqarolarni qo‘shimcha transport xarajatlariga duchor qiladi, uzoq hududlarda esa rasmiylashtirish narxi 200 dollargacha yetadi. Bu esa amaliy oqibatlarga olib keladi: hujjat yo‘qligi vizani rasmiylashtirish va mamlakatni tark etish imkoniyatini cheklaydi, shuningdek ta’lim, sog‘liqni saqlash va gumanitar yordam kabi asosiy xizmatlardan foydalanishni ham qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, tizimdagi etnik tasniflash yirik etnik guruhlarni bo‘lib yuborib, ozchiliklar sonini statistik jihatdan kamaytiradi. Shunday qilib, Tolibon siyosatidan kelib chiqib aytish mumkinki, hududiy va ijtimoiy fragmentatsiya rejim barqarorligiga asosiy tahdid sifatida qaraladi. Biometrik ma’lumotlar bazalari va kuzatuv texnologiyalarining integratsiyasi yangi hokimiyat infratuzilmasini shakllantirib, intizomiy mexanizm xususiyatlarini oladi. 2026-yil yanvar oyida qabul qilingan yangi Jinoyat-protsessual kodeks ushbu yondashuvni huquqiy jihatdan mustahkamlab, siyosiy elitaning hokimiyatni monopollashtirish jarayonini yakunlaydi. Bunday sharoitda etnik va diniy ozchiliklarning zaifligi ortib, ichki mojarolar kuchayishi va ijtimoiy tengsizlik chuqurlashishi xavfi yuqori bo‘lib qolmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtainazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishlibo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi Kirish So‘nggi yillarda Yevropa Ittifoqi tashqi siyosat va moliyaviy yordam kabi muhim sohalarda qarorqabul qilish jarayonida tobora kuchayib borayotgan institutsional turg‘unlikka duch kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, Vengriya Viktor Orban rahbarligida YI doirasidagi jamoaviy qarorlarni, ayniqsa Ukrainaga ajratiladigan moliyaviy yordam paketlarini bir necha bor veto qilish orqalito‘sib kelmoqda. Bu holat kuchayib borayotgan geosiyosiy keskinlik sharoitida YI boshqaruvtizimining strukturaviy zaifliklarini yaqqol namoyon etdi. Vengriya tomonidan qayta-qayta qo‘llanilgan vetolar, xususan, Ukrainaga ajratilishirejalashtirilgan 90 milliard yevrolik moliyaviy yordam paketi masalasida, yevropalik yetakchilartomonidan keskin tanqidga sabab bo‘ldi. Viktor Orbanni vetoni bekor qilishga undash bo‘yichakuchli bosimga qaramay, Bryusselda o‘tkazilgan sammitda murosaga erishilmadi, bu esa Ittifoqichidagi jiddiy kelishmovchiliklarni ochiq ko‘rsatdi. Orbán o‘z pozitsiyasini Vengriyaga neft yetkazib beruvchi “Drujba” quvurining shikastlanishibilan bog‘liq bahs bilan izohladi. Shu bilan birga, boshqa YI yetakchilari norozilik bildirib, unijamoaviy majburiyatlarga putur yetkazishda aybladilar hamda Ukrainaga yordam urush sharoitidanihoyatda muhim ekanini ta’kidladilar. Energetika va toza havo tadqiqotlari markazima’lumotlariga ko‘ra, Vengriya va Slovakiya yanvar oyida ushbu quvur orqali taxminan 137 million yevro miqdorida Rossiya neftini import qilgan. Xabarlarga ko‘ra, yanvar oxirida Rossiyahavo zarbalari natijasida (Kiyevga ko‘ra) quvurning Ukrainadagi g‘arbiy tarmog‘i shikastlanganva neft oqimi to‘xtagan. Vengriya esa bu fikrga qo‘shilmay, aksincha Ukrainani quvurdanfoydalanishni to‘sishda ayblamoqda. Yuzaga kelgan vaziyat YI qaror qabul qilish tizimidagi asosiy muammolardan biri bu bir ovozdanqaror qabul qilish (unanimity) tamoyilini yaqqol namoyon etadi. Ushbu tamoyil har qanday a’zodavlatga, qolgan davlatlarning katta qo‘llab-quvvatlashiga qaramay, umumiy qarorlarni bloklashimkonini beradi. Amalda bu Vengriyaga o‘z pozitsiyasidan siyosiy imtiyozlar olish yokisuverenitetni himoya qilish hamda “Bryussel”ga qarshi turish kabi ichki siyosiy narrativlarniilgari surish uchun foydalanish imkonini bermoqda. Natijada siyosiy jarayonlarda turg‘unlikyuzaga kelmoqda: ayniqsa Ukrainaga yordam bilan bog‘liq muhim tashabbuslar kechiktirilmoqdayoki butunlay to‘sib qo‘yilmoqda. Bundan tashqari, bu holat Yevropa Ittifoqining xalqaromaydondagi obro‘sini zaiflashtiradi va uni yagona geosiyosiy aktyor sifatida harakat qilishqobiliyatiga putur yetkazadi. Shu jihatdan, bu vaziyat bilvosita Rossiya manfaatlariga xizmatqilmoqda, chunki u Yevropaning Ukrainaga yordam ko‘rsatish mexanizmlarini izdan chiqarishgaintilmoqda. Vengriya bilan bog‘liq holat ayniqsa muhim, chunki u nafaqat siyosiykelishmovchiliklarni, balki YI doirasida huquq ustuvorligi va demokratik standartlarga rioyaetilishi bilan bog‘liq chuqurroq muammolarni ham aks ettiradi. Vetoni aylanib o‘tish mexanizmlari Ayrim ekspertlarning fikricha, Ukraina mojarosi kabi favqulodda sharoitlarda Yevropa IttifoqiVengriya vetosini huquqiy jihatdan aylanib o‘tishi mumkin, agar u YI ning asosiy qadriyatlariga, xususan, Yevropa Ittifoqi to‘g‘risidagi shartnomaning 2-moddasida belgilangan birdamliktamoyiliga zid bo‘lsa. Ushbu muammoni hal etishning huquqiy yo‘llari asosan ikki yo‘nalishga bo‘linadi. Birinchidan, agar Vengriya vetosi birdamlik tamoyilining jiddiy va tizimli buzilishi sifatida baholansa, qaror uning ovozini hisobga olmasdan qabul qilinishi mumkin. Ikkinchidan, bir ovozdan qaror qabul qilish qoidalarini qayta talqin qilish orqali YI xavfsizligi, qadriyatlari va barqarorligiga tahdid soluvchi vaziyatlarda malakali ko‘pchilik ovoz berish tizimini qo‘llash imkoniyati yaratilishi mumkin. Biroq, bunday yondashuvlar umumiy qoida sifatida emas, balki faqat istisno holatlarda qo‘llanishi kerak. Tanqidchilar bunday choralar a’zo davlatlar o‘rtasidagi ishonchni susaytirishi yoki huquqiy izchillikka putur yetkazishi mumkinligini ta’kidlaydilar, ammo tizimli bloklash sharoitida harakatsizlik yanada katta xavf tug‘diradi, chunki bu YI ning global muammolarga tezkor javob berish qobiliyatini zaiflashtiradi. Yevropa Ittifoqi davlatlari allaqachon Vengriya vetosini aylanib o‘tish bo‘yicha turli variantlarni muhokama qilmoqda. YI tashqi siyosat bo‘yicha oliy vakili Kaya Kallas va boshqa rasmiylar “muqobil yo‘llar mavjud”ligini ochiq aytib, YI “har qanday holatda” ham o‘z maqsadlariga erishishini ta’kidladilar. Ushbu rejalarning asosiy maqsadi bir ovozdan qaror qabul qilishga bog‘liqlikni kamaytirgan holda, imkon qadar YI ichidagi birlikni saqlab qolishdan iborat. Birinchi chora ovoz berish tizimini o‘zgartirishni, ya’ni hozirda bir ovozdan qaror talab qilinadigan sohalarda, jumladan tashqi siyosat va “Ko‘p yillik moliyaviy reja” (MFF)ning ayrim qismlarida malakali ko‘pchilik (QMV) tizimini kengaytirishni nazarda tutadi. Ushbu tizimga ko‘ra, qarorlar YI aholining kamida 65 foizini ifodalovchi a’zo davlatlarning 55 foizi tomonidan qo‘llab-quvvatlansa qabul qilinadi. Bu esa Ukrainaga yordam, sanksiyalar yoki kengayish masalalarini Vengriya roziligisiz ham ilgari surish imkonini beradi. Biroq, bunday tizimni joriy etish YI ning asosiy konsensus tamoyiliga zid kelishi sababli siyosiy jihatdan sezgir masala hisoblanadi. Ikkinchi yo‘nalish “ko‘p tezlikli Yevropa” konsepsiyasini rivojlantirishni nazarda tutadi. Bu norasmiy “xohlaganlar koalitsiyasi” yoki kuchaytirilgan hamkorlik kabi moslashuvchan mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Bunday yondashuv ayrim davlatlarga xavfsizlik, raqobatbardoshlik yoki Ukrainani moliyalashtirish masalalarida barcha 27 a’zo davlat roziligisiz oldinga siljish imkonini beradi. YI shartnomalari bunday hamkorlikni allaqachon ruxsat etadi va Yevropa Komissiyasi rahbari Ursula fon der Leyen bu yondashuvni qo‘llab-quvvatlab, agar bir ovozdan qaror qabul qilish jarayoni to‘xtab qolsa, Ittifoq mavjud mexanizmlardan foydalanishdan “tortinmasligi kerak”ligini ta’kidladi. Amalda bunday mexanizmlar ma’lum darajada allaqachon qo‘llanilmoqda, ayniqsa xavfsizlik va mudofaa sohalarida YI institutsional tizimidan tashqaridagi hukumatlararo kelishuvlar shaklida. Bundan tashqari, maxsus jamg‘armalar yaratish yoki Rossiyaning muzlatilgan aktivlaridan olinadigan daromadlardan foydalanish ham moliyaviy yordamni ta’minlashning muqobil usullari sifatida qaralmoqda. aprel kuni Yevropa Ittifoqi Rossiya Markaziy bankining muzlatilgan aktivlaridan olingan foiz daromadlari hisobidan 1,4 milliard yevro mablag‘ qabul qildi. Bu 2025-yil avgust oyidagi uchinchi transtdan keyingi to‘rtinchi o‘tkazma bo‘lib, 2025-yilning ikkinchi yarmida to‘plangan daromadlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu mablag‘lar YI sanksiyalari natijasida yuzaga kelgan bo‘lib, asosiy aktivlar (200 milliard yevrodan ortiq) muzlatilgan holda qolmoqda va Rossiyaga qaytarilmaydi. Foiz daromadlari esa Ukrainani qo‘llab-quvvatlash uchun yo‘naltirilgan. Bu mexanizm amaliy jihatdan samarali yechim bo‘lib, alohida davlatlar, jumladan Vengriya tomonidan qo‘yilgan vetolarga qaramay, moliyalashtirishni davom ettirish imkonini beradi. Shu bilan birga, uning asosiy kamchiligi shundaki, u YI-27 darajasidagi to‘liq qarorlarni to‘liq almashtira olmaydi va uzoq muddatda birlikka putur yetkazishi mumkin. Kaya Kallas tomonidan taklif etilgan murosa variantlaridan biri energetika sohasiga tegishli bo‘lib, Rossiyaga qaramlikni kamaytirish maqsadida Vengriya va Slovakiyaga Xorvatiyaning Adriatika (JANAF) quvur tizimi orqali Rossiyadan tashqari neft yetkazib berishni nazarda tutadi. Yevropa Komissiyasining neft bo‘yicha koordinatsiya guruhi 2026-yil fevral oyida ushbu yo‘nalish ikki davlat ehtiyojlarini to‘liq qoplay olishini tasdiqladi. Xorvatiya yetkazib berishga tayyor ekanini bildirgan, YI esa diversifikatsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlash uchun texnik va moliyaviy yordam taklif qilmoqda. Bu yondashuv iqtisodiy va infratuzilmaviy vositalar siyosiy bosim bilan uyg‘unlashgan holda qanday ishlashini ko‘rsatadi. Yumshoq mexanizmlardan farqli o‘laroq, YI rasmiylari yanada qat’iy choralarni ham ko‘rib chiqmoqda. Bular qatoriga huquq ustuvorligi talablarini kuchaytirish orqali Vengriyaga ajratiladigan mablag‘larni cheklash kiradi. Bu YI shartnomasining 4(3)-moddasiga (halol hamkorlik tamoyili) asoslanib, keyingi MFF doirasidagi mablag‘lardan foydalanishni Ukraina masalasidagi majburiyatlarga rioya etish bilan bog‘lashni nazarda tutadi. Yevropa Kengashi rahbari Antonio Kosta bu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatlagan, komissar Maykl Makgrat esa zarur bo‘lsa, to‘lovlarni to‘xtatish yoki mablag‘larni bloklash ehtimoli mavjudligini tasdiqlagan. YI allaqachon “SAFE” dasturi doirasida Vengriyaga ajratilishi rejalashtirilgan 16 milliard yevrolik mudofaa kreditini amalda muzlatib qo‘ygan. Bu holat YI iqtisodiy bosimdan veto kuchini cheklash vositasi sifatida foydalanayotganini ko‘rsatadi. Vengriya esa mablag‘lar xavf ostida qolsa, yangi MFFni bloklashi mumkinligini bildirgan, ammo bu yondashuv YI ga shartnomalarni o‘zgartirmagan holda bosim o‘tkazish imkonini beradi. Yana bir ehtimoliy yechim varianti YI shartnomasining 7-moddasi orqali ovoz berish huquqini vaqtincha to‘xtatishdir. Ushbu modda YI qadriyatlarini jiddiy buzgan davlatlarni ovoz berish huquqidan mahrum etishga imkon beradi. Yevropa Parlamenti bu jarayonni 2018-yilda Vengriyaga nisbatan boshlagan. Uni qayta faollashtirish katta siyosiy bosim yaratishi mumkin, garchi to‘liq sanksiya joriy etish uchun qolgan 26 davlatning yakdilligi talab etiladi. Shunga qaramay, bu jarayonning o‘zi ham Vengriyani izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. Eng keskin, ammo deyarli nazariy chora bu davlatni YI tarkibidan chiqarishdir. Bunday imkoniyat amaldagi shartnomalarda nazarda tutilmaganligi sababli huquqiy jihatdan murakkab hisoblanadi. Ayrim diplomatlar buni amalga oshirish uchun Brexitda qo‘llanilgan 50-modda yoki boshqa mexanizmlarni o‘zgartirishni taklif qilgan. Biroq, bu g‘oya kamdan-kam muhokama qilinadi, chunki u Vengriyaning Rossiyaga yanada yaqinlashishiga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, u veto qo‘llovchi davlatni tizimdan chiqarib tashlashning nazariy varianti sifatida tilga olinadi. 2026-yilgi Vengriya parlament saylovlari konteksti 12-aprel kuni Vengriyada mamlakat kelajagini belgilovchi muhim parlament saylovlari bo‘lib o‘tadi. 16 yildan beri hokimiyatda bo‘lgan Bosh vazir Viktor Orban so‘nggi saylovlardagi eng kuchli siyosiy bosimga duch kelmoqda. Uning asosiy raqibi - “Tisza” partiyasi yetakchisi Piter Magyar hisoblanadi. So‘rov natijalariga ko‘ra, Orbanning “Fidesz” partiyasi muxolifatdagi “Tisza” partiyasidan taxminan 9–12 foizga ortda qolmoqda. Ko‘plab Yevropa Ittifoqi rasmiylari ochiqchasiga Orbánning hokimiyatdan ketishiga umid bildirishgan. Shu bilan birga, YI diplomatlari ehtiyotkor pozitsiyani saqlab qolmoqda: hatto Orban mag‘lubiyatga uchragan taqdirda ham, uning o‘rnini egallagan hukumat Vengriyaning barcha siyosiy pozitsiyalarini, ayniqsa migratsiya yoki YI kengayishi kabi nozik masalalarda, to‘liq o‘zgartirmasligi mumkin. Piter Magyar esa Vengriyani YI va NATO bilan yanada yaqinlashtirish, shuningdek muzlatilgan milliardlab yevro miqdoridagi YI mablag‘larini qayta ochish niyatini bildirgan. Biroq ayrim mutaxassislar bunday siyosiy o‘zgarishlar keskin emas, balki bosqichma-bosqich amalga oshishini taxmin qilmoqda. Ehtimoliy ssenariylar va YI reaksiyasi Birinchi ssenariyga ko‘ra, agar Viktor Orban saylovlardan so‘ng hokimiyatda qolsa, Yevropa Ittifoqi vetoni aylanib o‘tish mexanizmlaridan tizimli ravishda kengroq foydalanishni boshlaydi. Bunday sharoitda kuchaytirilgan hamkorlik, YI shartnomalari doirasidan tashqaridagi hukumatlararo kelishuvlar va budjetdan tashqari moliyaviy vositalar vaqtinchalik emas, balki institutsional xarakter kasb etadi. Shu bilan birga, YI Vengriyaga nisbatan siyosiy va iqtisodiy bosimni kuchaytirishi kutiladi. Bu YI mablag‘lariga kirishni kechiktirish yoki shartlarga bog‘lash, Yevropa yetakchilari tomonidan tanqidni kuchaytirish hamda Vengriyani diplomatik maydonda yanada izolyatsiya qilish kabi choralarni o‘z ichiga olishi mumkin. 7-modda kabi rasmiy sanksiyalarni qo‘llash qiyinligicha qoladi, chunki bu yakdillikni talab qiladi, biroq norasmiy tarzda qaror qabul qilish jarayonlaridan chetlatish kuchayishi ehtimoli yuqori. Ikkinchi ssenariyda esa muxolifat g‘alabasi YI–Vengriya munosabatlarini qayta tiklash imkoniyatini yaratadi. Muxolifat yetakchilari, jumladan Piter Magyar, YI bilan yanada hamkorlikka asoslangan siyosat yuritish niyatida ekanini bildirgan. Ular ishonchni tiklash, muzlatilgan mablag‘larni ochish va Vengriyani umumiy Yevropa siyosatiga yaqinlashtirish zarurligini ta’kidlamoqda. Bunday holatda Yevropa Ittifoqi Vengriyani tezkor ravishda konsensusga asoslangan boshqaruv tizimiga qayta integratsiya qilishga intiladi. Bu jarayon muzlatilgan mablag‘larni, jumladan taxminan 17 milliard yevro miqdoridagi kohesiya va tiklanish fondlarini tezlashtirilgan tarzda ajratishni, Vengriyaning jamoaviy qaror qabul qilishdagi rolini tiklashni hamda vetoni aylanib o‘tish mexanizmlariga ehtiyojni kamaytirishni o‘z ichiga olishi mumkin. Bundan tashqari, Vengriyaning konstruktiv pozitsiyasi sanksiyalar siyosati va kengroq geosiyosiy strategiya bo‘yicha hamkorlikni sezilarli darajada osonlashtiradi. Shu bilan birga, hatto YIga yaqin hukumat ham ichki siyosiy cheklovlarga duch kelishi mumkin, bu esa oldingi siyosatni to‘liq o‘zgartirish imkoniyatini cheklaydi. Natijada institutsional uyg‘unlik oshishi kutilsa-da, YI ehtiyotkorlikni saqlab qolib, kelajakdagi ehtimoliy blokirovkalarni oldini olish uchun muqobil mexanizmlarni saqlab qolishi mumkin. Hozirgi vaqtda Yevropa Ittifoqi ichidagi kelishmovchiliklarni hisobga olgan holda, bir narsa aniq: saylov natijalari YI ning strategik yo‘nalishi va veto qo‘llovchi davlatlar bilan ishlash mexanizmlariga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, natijadan qat’i nazar, YI Vengriya omili uning asosiy tashqi siyosiy ustuvor yo‘nalishlari, xususan Ukrainani qo‘llab-quvvatlashga to‘sqinlik qilmasligini ta’minlashga qat’iy intilmoqda.

Nargiza Umarovaning Caspian Policy Center uchun tayyorlagan tahliliy maqolasida O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda transport infratuzilmasi va transport aloqalarining yangi manzarasini shakllantirishdagi asosiy harakatlantiruvchi kuchlardan biriga aylanib borayotgani ko‘rib chiqiladi. Unda Kaspiy dengizi orqali yuk tashishni kengaytirish hamda Turkmanistonning temir yo‘l va port infratuzilmasidan strategik foydalanishni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, rasmiy Toshkentning “Sharq-G‘arb” tranzitidagi rolini izchil mustahkamlab borayotgani ko‘rsatib o‘tilgan. Maqolada so‘nggi infratuzilmaviy va institutsional o‘zgarishlarning amaliy ahamiyati, jumladan, “Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston” temir yo‘li, CASCA+ yo‘lagini rivojlantirish hamda mintaqadagi temiryo‘l idoralarini muvofiqlashtirishning yangi mexanizmlari bayon etilgan. Ushbu tashabbuslar tufayli O‘zbekiston nafaqat o‘zining tashqi savdo yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilmoqda, balki yanada barqaror va o‘zaro bog‘langan mintaqaviy transport arxitekturasini shakllantirishga ham hissa qo‘shmoqda. Tahliliy sharhda, shuningdek, ushbu jarayonlar kengroq geosiyosiy va iqtisodiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Unda O‘zbekistonning transport siyosati mintaqaviy integratsiya, Yevropa va jahon bozorlariga chiqish, shuningdek, geosiyosiy beqarorlik sharoitida muqobil yo‘llarni izlash bilan qanday bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Janubiy Kavkaz mamlakatlari va Turkiya bilan hamkorlikning ahamiyati ortib borayotganiga hamda Markaziy Osiyoning kelajakdagi tashqi savdosi uchun “O‘rta yo‘lak”ning strategik ahamiyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yangi logistika zanjirlari bilan bog‘liq imkoniyatlar va cheklovlarni tahlil qilar ekan, sharhda O‘zbekiston transport yo‘laklari geosiyosatida yangi reallikni shakllantirishga hissa qo‘shayotgani ta’kidlanadi. Bu shunday reallikki, unda Markaziy Osiyo davlatlari chekka tranzit hududlar bo‘lib qolmasdan, mintaqaviy va transkontinental bog‘liqlikning yanada faol ishtirokchilariga aylanmoqda. Caspian Policy Center veb-saytida o‘qing

Nargiza Umarova “The Jamestown Foundation” uchun tayyorlagan tahliliy maqolasida Afg‘onistonni Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropa bozorlari bilan bog‘lovchi muqobil tranzit yo‘li sifatida Lojuvard yo‘lagining ortib borayotgan ahamiyatini tahlil qiladi. Ma’ruzada Yaqin Sharqdagi harbiy ziddiyatlarning kuchayishi hamda Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi keskinlikning chuqurlashuvi sharoitida yo‘lakning dolzarbligi yanada oshganiga alohida urg‘u beriladi. Ta’kidlanishicha, ushbu yo‘nalish Kobul uchun tashqi savdo kanallarini diversifikatsiya qilish va nisbatan zaif tranzit yo‘nalishlariga qaramlikni kamaytirishda strategik muhim vosita bo‘la oladi. Shu bilan birga, muallif yo‘lakka nafaqat logistik yechim, balki mintaqaviy bog‘liqlikning kengroq andozalarini qayta shakllantirishga qodir vosita sifatida ham qaralayotganini ko‘rsatib o‘tadi. Ma’ruzaning markaziy g‘oyasi shundaki, yo‘lakning yanada rivojlantirilishi, xususan, uning Pokiston tomon kengaytirilishi ehtimoli Turkiya, Ozarbayjon va Markaziy Osiyoning ayrim davlatlarini Janubiy Osiyo, Kavkaz va Yevropa o‘rtasidagi savdo oqimlariga chuqurroq integratsiya qilish orqali ularning geosiyosiy rolini sezilarli darajada kuchaytirishi mumkin. Biroq tahlilda bunday o‘zgarishlar Markaziy Osiyoning o‘zida tranzit ahamiyati muvozanatini o‘zgartirishi, O‘zbekiston va Qozog‘istonning shimol-janub hamda qit’alararo yo‘nalishlardagi mavjud mavqelarini zaiflashtirishi mumkinligi ham ta’kidlanadi. Shu ma’noda, ma’ruza nafaqat transport masalalari bilan cheklanib, balki yangi infratuzilma loyihalari mintaqaviy ta’sir, bog‘liqlik va strategik ahamiyat uchun kechayotgan kengroq kurashning bir qismiga aylanib borayotganini ham atroflicha baholaydi. Ushbu tahliliy ma’ruza Afg‘onistondagi va uning atrofidagi transport yo‘laklarini shunchaki texnik infratuzilma tashabbuslari emas, balki savdo geografiyasi, mintaqaviy raqobat va Yevroosiyo bog‘liqligining kelajakdagi me’morchiligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi geosiyosiy loyihalar sifatida tushunish kerakligini ko‘rsatib berishi bilan ayniqsa qimmatlidir. Umarova Lojuvard yo‘lagini boshqa temiryo‘l va logistika tashabbuslari bilan bog‘lash orqali yo‘nalishlar ustidan nazorat uchun kurash ayni paytda jadal o‘zgarayotgan makromintaqada iqtisodiy imkoniyatlar va siyosiy salmoqni qayta taqsimlash uchun kurashga aylanib borayotganini ochib beradi. “Jamestown” veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.