Mualliflar: Uskanboyev G‘iyosbek va Xidirov Mardonbek Ushbu siyosiy tahlil “Zangezur paradoksi”ni o‘rganib, Armanistonning Syunik viloyati orqali asosiy Ozarbayjonni Naxichevan avtonom respublikasi bilan bog‘lovchi yangi tranzit yo‘l Janubiy Kavkazda haqiqiy tinchlikni ta’minlash vositasi bo‘la olish-olmasligini ko‘rib chiqadi. Bu yo‘lak Xitoy, Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz va Yevropani bog‘lovchi keng qamrovli O‘rta yo‘lakdagi oddiy logistika yangilanishidan ko‘ra muhimroq ahamiyatga ega: u Armaniston va Ozarbayjon o‘rtasidagi mojaroni hal etishning siyosiy sinovi sifatida qaralmoqda. Asosiy g‘oya shartli ravishda qo‘yilgan: yo‘lak barqaror tinchlikka faqat siyosiy munosabatlarni normallashtirish, suverenitet va hududiy yaxlitlikni o‘zaro tan olish, ishonchli xavfsizlik kafolatlari hamda noaniqlikni kamaytiradigan va majburiy qayta talqin qilishning oldini oladigan huquqiy kelishuvlar bilan mustahkamlangan taqdirdagina hissa qo‘shishi mumkin. Tahlil neorealizm va xavfsizlik dilemmasiga asoslanib, nizoli hududlardagi infratuzilma loyihalari kamdan-kam hollarda betaraf bo‘lishini ta’kidlaydi: bir tomon "bog‘liqlik" deb hisoblagan choralar boshqa tomon tomonidan strategik tajovuz sifatida qabul qilinishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, yo‘lakning tinchlik o‘rnatish istiqboli raqobatni o‘zaro bog‘liqlikka aylantirish, yangi qarama-qarshilikning iqtisodiy xarajatlarini oshirish va barqarorlik uchun umumiy manfaatlarni yaratishdan iborat. Biroq, tahlilda ta’kidlanishicha, o‘zaro bog‘liqlik o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi; shaffof boshqaruv va ishonchli ishonchni mustahkamlash mexanizmlarisiz yo‘lak hamkorlik maydoni emas, balki ishonchsizlikni chuqurlashtiruvchi bosim nuqtasiga aylanib qolishi mumkin. Tahlilning asosiy qimmati uning manfaatlar va tashvishlarni aktyorga asoslangan xaritasidir. Ozarbayjon Naxichevanning uzluksiz, xavfsiz o‘tishi va milliy qayta birlashishiga ustuvor ahamiyat bermoqda; Armaniston har qanday "ekstraterritorial" yondashuvni rad etib, "Tinchlik chorrahasi" konsepsiyasi orqali to‘liq yurisdiktsiyani talab qilmoqda. Gruziya prinsip jihatidan tinchlikni qo‘llab-quvvatlasa-da, tranzit ustuvorligini yo‘qotishdan xavotirda, Eron esa yo‘lakka qat’iy xavfsizlik nuqtai nazaridan qarab, strategik izolyatsiya va mintaqaviy kuch muvozanatining o‘zgarishidan cho‘chimoqda. Qo‘shma Shtatlar xalqaro kafolatlar va investitsiyalar orqali yo‘lni institutsionallashtirish uchun harakat qilayotgan tashqi katalizator sifatida ko‘rsatilgan, Rossiya va Turkiya esa mos ravishda ta’sir doirasi va xavfsizlik tizimi bo‘yicha xavotirlarni pragmatik iqtisodiy va strategik manfaatlar bilan muvozanatlashtirmoqda. Tahlil yakunida Zangezur yo‘lagi na kafolatlangan tinchlik dividendi, na eskalatsiyaning muqarrar qo‘zg‘atuvchisi ekanligi, balki uning ta’siri loyiha va amalga oshirish ketma-ketligiga bog‘liq strategik vosita ekanligi ta’kidlanadi. Agar u keng qamrovli, qoidalarga asoslangan boshqaruv orqali yuritilsa, bojxona va chegara tartiblari aniq belgilansa, ishonchli nazorat va nizolarni hal qilish mexanizmlari o‘rnatilsa hamda tashqi raqobat kun tartibida ustunlik qilmasa, yo‘lak "aloqa orqali tinchlik" g‘oyasini mustahkamlashi mumkin. Biroq, agar u xavfsizlashtirilsa, tazyiq vositasi sifatida ishlatilsa yoki suverenitetga tahdid sifatida qabul qilinsa, bu geosiyosiy bahs-munozaralarni kuchaytirishi va ziddiyatlar dinamikasini jonlantirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, yo‘lakning tinchlikni qo‘llab-quvvatlash chorasi sifatidagi ahamiyati uning nolga teng geosiyosiy yutuq emas, balki umumiy iqtisodiy ijtimoiy ne’mat sifatida qo‘llanilishiga bog‘liq. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aksettirmaydi.

JIDU doktoranti Nigina Saidovaning siyosiy tahlilida butun mamlakat miqyosidagi sun’iy intellekt savodxonligi nafaqat ichki rivojlanishning ustuvor yo‘nalishi, balki raqamli asrda O‘zbekistonning yumshoq kuchining yangi vositasi sifatida tavsiflanadi. Jozef Nayning yumshoq kuch tushunchasi hamda kiber kuch va raqamli diplomatiyaning kengayib borayotgan mantig‘iga asoslangan holda, tahlilda sun’iy intellekt ko‘nikmalariga ega aholi mamlakatning xalqaro jozibadorligining bir qismiga aylanishi, ochiqlik, innovatsiyalar va kelajakka yo‘naltirilgan milliy o‘ziga xoslikni namoyon etishi ta’kidlanadi. Ushbu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt sohasidagi inson kapitali oddiy ta’lim kun tartibidan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi; u "raqamli millat brendi"ni mustahkamlaydigan va tashqi siyosat aloqalarini kuchaytiradigan obro‘li aktivga aylanadi. Tahlil markazida O‘zbekistonning "Besh million sun’iy intellekt yetakchilari" tashabbusi turadi. Bu tashabbus "Raqamli O‘zbekiston-2030" strategiyasi va 2030 yilgacha bo‘lgan sun’iy intellektni rivojlantirish konsepsiyasining davomi sifatida taqdim etilgan. Tahlilda tashabbus siyosat tuzilmasi va o‘lchanadigan maqsadlar bilan mustahkamlangani, sun’iy intellekt mahsulotlari va xizmatlarini kengaytirish, hukumatning sun’iy intellektni joriy etishga tayyorligini oshirish, ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarini tashkil etish va mutaxassislarning tanqidiy massasini shakllantirish kabi yo‘nalishlarni qamrab olgani ta’kidlanadi. Bu kun tartibi IT-ta’lim va yoshlar ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi keng ko‘lamli taraqqiyot doirasiga joylashtirilgan bo‘lib, O‘zbekiston raqobatbardosh sun’iy intellekt ekotizimining asoslarini maqsadli ravishda yaratayotgani va o‘zini Markaziy Osiyodagi mintaqaviy raqamli markazga aylantirish yo‘lida ekanligini ko‘rsatmoqda. Tahlilda tashabbusning aniq tashqi signallarni uzatishga mo‘ljallanganligi ham tushuntiriladi: yoshlarga sarmoya kiritish, global texnologik hamkorliklarga ochiqlik va sun’iy intellekt muloqotini tashkil etishda mintaqaviy yetakchilik. Yirik texnologiya kompaniyalari bilan hamkorlik, xalqaro amaliyotlar va "Ipak yo‘li sun’iy intellekt forumi" kabi platformalar O‘zbekistonni global innovatsion tarmoqlarga integratsiya qiladigan, raqamli suverenitetning yopiqroq modellaridan farqli o‘laroq, hamkorlik va modernizatsiya qiyofasini aks ettiradigan "raqamli diplomatiya" kanallari sifatida taqdim etiladi. Xulosa qilib, muallif ushbu yumshoq kuch salohiyatini yirik xalqaro maydonlarda diplomatik targ‘ibot, ingliz tilida muntazam hisobotlar va muvaffaqiyat hikoyalari, Barqaror rivojlanish maqsadlariga muvofiqlik (ayniqsa, ta’lim va munosib ish), shuningdek, O‘zbekistonning xalqaro sun’iy intellekt munozaralarida obro‘sini mustahkamlash uchun sun’iy intellekt etikasi, ma’lumotlarni himoya qilish va huquqlarga asoslangan boshqaruvga ko‘proq e’tibor qaratish orqali institutsionallashtirish tavsiya etiladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

XXI asrda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi nafaqat ma’lumotlar hajmining o‘sishi, balki ularni qayta ishlash jarayonlarining sifat jihatdan murakkablashuvi bilan birga kechmoqda. Sun’iy intellekt (SI), katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, avtonom tizimlar va raqamli platformalarning rivojlanishi hisoblash quvvatlariga barqaror va doimiy o‘sib borayotgan ehtiyojni shakllantirmoqda. Ushbu o‘zgarishlar markazida zamonaviy iqtisodiyot, davlat boshqaruvi va xavfsizlik tizimlari faoliyati uchun muhim infratuzilmaga aylanayotgan ma’lumotlar markazlari turibdi. Shu bilan birga, ma’lumot markazlarining yer usti infratuzilmasi tizimli cheklovlarga duch kelmoqda. Energetika tarmoqlarining haddan tashqari yuklanganligi, elektr energiyasi narxining oshishi, sovutish uchun suv resurslarining yetishmasligi, shuningdek, mahalliy jamoalar darajasidagi ijtimoiy-ekologik qarshilik shular jumlasidandir. Bir qator mamlakatlarda, ayniqsa Qo‘shma Shtatlarda, atrof-muhit va mintaqaviy energiya tizimlariga yuklama bilan bog‘liq xavotirlar tufayli yangi ma’lumotlar markazlari qurilishini to‘xtatib qo‘yish holatlari allaqachon kuzatilmoqda. Shu fonda ekspertlar, korporativ va davlat doiralarida hisoblash infratuzilmasini Yerdan tashqarida - kosmik fazoda joylashtirish g‘oyasi tobora faol muhokama qilinmoqda. Orbital ma’lumotlar markazlari raqamli rivojlanishning yer usti modelining tarkibiy cheklovlariga potensial yechim va yangi texnologik paradigmani shakllantirish elementi sifatida ko‘rilmoqda. Loyiha tashabbuskorlari va xalqaro tendensiyalar. Yetakchi texnologik davlatlar va eng yirik korporatsiyalar orbital ma’lumotlar markazlariga qiziqish bildirmoqda. Qo‘shma Shtatlarda bu yo‘nalish xususiy sektor tomonidan ham, davlat strategik muhokamalari doirasida ham faol ilgari surilmoqda. Google kompaniyasi o‘zining Project SunCatcher loyihasi orqali quyosh energiyasidan foydalanuvchi sun’iy yo‘ldosh hisoblash platformalari va uskunalarning avtonom hayot ta’minoti tizimlarini yaratish imkoniyati haqida ma’lum qildi. Tadbirkor Ilon Mask orbital hisoblashlar istiqbollarini ko‘p marta ishlatiladigan raketalar va Starlink global sun’iy yo‘ldosh tarmog‘ining rivojlanishi bilan bog‘lamoqda. Uning yondashuvi mantig‘iga ko‘ra, kosmik infratuzilma Yerdagi internet va bulutli xizmatlarning davomi bo‘lishi, ammo mutlaqo boshqacha energiya va fazoviy salohiyatga ega bo‘lishi kerak. Starcloud startapi NVIDIA kompaniyasi ishtirokida sun’iy intellekt vazifalari uchun bevosita orbitada ma’lumotlarni qayta ishlashga mo‘ljallangan hisoblash modullariga ega maxsus sun’iy yo‘ldoshlarni ishlab chiqmoqda. Yevropa Ittifoqi hozircha ehtiyotkorroq pozitsiyani egallab, orbital ma’lumot markazlarining texnik amalga oshirilishi va iqtisodiy oqibatlarini baholashga qaratilgan ASCEND loyihasi kabi tadqiqot dasturlariga e’tibor qaratmoqda. Shu bilan birga, Xitoy yanada qat’iyroq yondashuvni namoyish etmoqda. Three-Body Computing Constellation (Xing Shidai / 星时代) dasturi doirasida sun’iy yo‘ldoshlarning uchirilishi Pekinning shakllanayotgan kosmik hisoblash texnologiyalari sohasida yetakchi o‘rinni egallashga intilayotganidan dalolat beradi. Texnologik xususiyatlar va cheklovlar. Texnik nuqtai nazardan, orbital ma’lumot markazlari bir qator muhim afzalliklarga ega. Ularning asosiysi Yer atmosferasidan tashqarida quyosh energiyasidan foydalanish imkoniyatidir. Kosmosda quyosh nurlanishining intensivligi sayyora yuzasidagiga qaraganda yuqori, ob-havo omillarining yo‘qligi esa energiya ishlab chiqarishni barqarorroq ta’minlashga imkon beradi. Orbitalarning ma’lum turlariga joylashtirish soyalash davrlarini minimallashtiradi, bu esa uskunalarning deyarli uzluksiz ishlashini ta’minlaydi. Biroq kosmik muhit jiddiy cheklovlar ham qo‘yadi. Serverlarni sovutish asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Vakuum sharoitida konveksion issiqlik almashinuvi bo‘lmaydi va issiqlik faqat nurlanish hisobiga chiqarib yuborilishi mumkin. Bu katta radiatorlardan foydalanishni talab qiladi va orbital platformalarning arxitekturasini murakkablashtiradi. Bundan tashqari, bunday konstruksiyalar apparatlarning massasini va mos ravishda ularni ishga tushirish narxini oshiradi. Yana bir muhim omil kosmik radiatsiya hisoblanadi. Yuqori energiyali zarrachalarning ta’siri mikrosxemalarning ishdan chiqishiga va hisoblashlarning ishonchliligini pasayishiga olib kelishi mumkin. Uskunalarni himoya qilish uchun maxsus materiallar, ekranlash va xatolarni tuzatishning dasturiy usullari qo‘llaniladi, ammo bu choralarning barchasi tizimlarning narxi va murakkabligini oshiradi. Orbital ma’lumot markazlari va Yer o‘rtasidagi aloqa alohida muammo hisoblanadi. Katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatish uchun yuqori tezlikli kanallar, jumladan, lazerli aloqa tizimlari zarur. Bunday kanallarning barqarorligini ta’minlash, ularni zaxiralash va buzilishlardan himoyalash orbital hisoblash tizimlarini loyihalashda muhim vazifa sanaladi. Iqtisodiy mantiq va investitsiya modellari. Orbital ma’lumot markazlarining iqtisodiy samaradorligi uskunani orbitaga chiqarish xarajatlari bilan bevosita bog‘liq. Ko‘p marta foydalaniladigan raketa tashuvchilar sohasidagi yutuqlarga qaramay, uchirish butun zanjirning eng qimmat elementi bo‘lib qolmoqda. Qisqa muddatli istiqbolda bu orbital ma’lumot markazlarini yerdagi muqobillariga nisbatan kamroq raqobatbardosh qiladi. Shunga qaramay, uzoq muddatli istiqbolda sezilarli iqtisodiy afzalliklar yuzaga kelishi mumkin. Potensial tejamkorlikning asosiy manbai energetika hisoblanadi. Yer ustidagi ma’lumot markazlarida operatsion xarajatlarning katta qismi elektr energiyasi va sovutishga sarflanadi. Kosmosda infratuzilma o‘rnatilgandan so‘ng, quyosh energiyasi deyarli bepul bo‘ladi, bu esa hisoblash xarajatlarini keskin kamaytirishi mumkin. Bundan tashqari, orbital ma’lumotlar markazlari Yerni masofadan zondlash ma’lumotlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri orbitada qayta ishlash yoki kosmik missiyalar uchun hisoblash resurslarini ta’minlash kabi noyob xizmatlarni taklif etishi mumkin. Bu yo‘nalishlar yer usti infratuzilmasida bevosita o‘xshashi yo‘q bo‘lib, yuqori boshlang‘ich xarajatlarni oqlashi mumkin. Ekologik jihatlari. Ekologik nuqtai nazardan, ma’lumotlar markazlarini kosmosga ko‘chirish g‘oyasi bahsli ko‘rinadi. Bir tomondan, quruqlik ekotizimlariga tushadigan yuk kamayadi, suv iste’moli pasayadi va yangi elektr stansiyalari qurishga ehtiyoj kamayadi. Bu, ayniqsa, resurslar taqchil bo‘lgan hududlar uchun dolzarbdir. Ushbu dalilning ahamiyati Qo‘shma Shtatlardagi vaziyat bilan tasdiqlanadi, bu yerda sun’iy intellekt infratuzilmasining tez kengayishi allaqachon suv ekotizimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. AQShdagi sun’iy intellekt ma’lumot markazlari Buyuk ko‘llarning sayozlashishiga tahdid solmoqda. Bitta yirik markaz yuz minglab odamlar kabi suv iste’mol qiladi. Bu allaqachon Buyuk ko‘llarda suv sathining pasayishiga, suv ta’minoti muammolariga va qishloq xo‘jaligi uchun xavfga olib keldi. Ma’lumotlar markazlarini boshqaruvchi kompaniyalar ko‘pincha resurslar sarfi haqidagi haqiqiy ma’lumotlarni yashiradilar. Boshqa tomondan, raketalarni uchirish atmosferaga ta’sir qiluvchi issiqxona gazlari va boshqa moddalarning katta miqdorda chiqarilishi bilan kechadi. Agar ekologik toza uchirish texnologiyalari joriy etilmasa, orbital infratuzilmani keng ko‘lamda joylashtirish uglerod izining ko‘payishiga olib kelishi mumkin. Kosmik chiqindilar hajmining ortishi qo‘shimcha tizimli xavf hisoblanadi. Sun’iy yo‘ldoshlar sonining ko‘payishi to‘qnashuvlar ehtimolini oshiradi va inson faoliyati uchun muhit sifatida yer atrofi bo‘shlig‘ining barqarorligiga tahdid soladi. Geosiyosiy va huquqiy oqibatlari. Orbital ma’lumotlar markazlari aniq geosiyosiy o‘lchovga ega. Kosmosdagi hisoblash infratuzilmasini nazorat qilish davlatlarga ma’lumotlarni qayta ishlash, razvedka faoliyati va murakkab tizimlarni boshqarish sohasida sezilarli ustunliklar berishi mumkin. Shu bilan birga, bunday texnologiyalardan fuqarolik va harbiy maqsadlarda foydalanish o‘rtasidagi chegara noaniq bo‘lib qolmoqda. Mavjud xalqaro huquqiy baza orbital hisoblash platformalarining o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq hisobga olmaydi. Yurisdiksiya, ma’lumotlarga kirish va ehtimoliy zarar uchun javobgarlik masalalari yuzaga keladi. Bu esa tartibga solish va hamkorlikning yangi xalqaro mexanizmlarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Keng geosiyosiy kontekstda orbital ma’lumotlar markazlari shakllanayotgan raqamli tartibda texnologik va me’yoriy yetakchilik uchun kurashning elementiga aylanmoqda. Kosmosdagi hisoblash quvvatlarini nazorat qilish nafaqat ma’lumotlarni qayta ishlashning ilg‘or texnologiyalaridan foydalanish, balki global raqamli infratuzilmaning standartlari, qoidalari va arxitekturasini shakllantirish imkoniyatini ham beradi. Dunyoning yetakchi davlatlari, birinchi navbatda, Amerika Qo‘shma Shtatlari va Xitoy o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan sharoitda bu omil alohida ahamiyat kasb etmoqda. Xitoyning sun’iy yo‘ldosh hisoblash guruhlarini yaratish bo‘yicha faol qadamlari Pekinning nafaqat ma’lumotlarni qayta ishlashning amaliy muammolarini hal qilishga, balki kelajakdagi global raqamli infratuzilmaning me’morlaridan biri sifatida o‘rnashishga intilishidan dalolat beradi. Qo‘shma Shtatlar uchun orbital ma’lumotlar markazlari texnologik yetakchilik strategiyasining elementi sifatida qaraladi. Sun’iy intellekt sanoati ehtiyojlarining o‘sishi va energiya tizimining cheklangan imkoniyatlari muqobil yechimlarni izlashga undaydi. Kosmik hisoblashlarga ham fuqarolik agentliklari, ham milliy xavfsizlik bilan bog‘liq tuzilmalar qiziqish bildirmoqda. Keng strategik kontekstda, orbital ma’lumotlar markazlarining rivojlanishi Qo‘shma Shtatlarning uzoq muddatli istiqbolda muhim raqamli infratuzilmaning barqarorligini ta’minlashga bo‘lgan intilishini aks ettiradi. Hisoblash quvvatlarining bir qismini milliy hududdan tashqariga ko‘chirish ichki energetika inqirozlari, tabiiy ofatlar va yer usti infratuzilma obyektlariga ehtimoliy hujumlar oldidagi zaiflikni kamaytirish usuli sifatida qaralmoqda. Amerika yondashuvida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi yaqin hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Orbital hisoblash platformalari ustida ishlaydigan texnologik korporatsiyalar va ixtisoslashgan startaplar amalda innovatsiyalar va xavfsizlik sohasidagi davlat ustuvorliklarini to‘ldiradi. Xitoy bilan raqobat kuchayib borayotgan sharoitda bu alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ma’lumot markazlarini orbitada joylashtirish texnologik innovatsiyalar, iqtisodiy hisob-kitoblar va geosiyosiy manfaatlarni o‘z ichiga olgan murakkab va ko‘p qirrali loyihadir. Energiyadan foydalanish imkoniyati, kengayish qobiliyati va yer infratuzilmasiga tushadigan yukni kamaytirish kabi potensial afzalliklar bu g‘oyani jozibador qiladi. Shu bilan birga, yuqori xarajatlar, texnik murakkabliklar va ekologik oqibatlar bilan bog‘liq sezilarli xavf-xatarlar saqlanib qolmoqda. Istiqbolda orbital ma’lumot markazlari global raqamli arxitekturaning muhim tarkibiy qismiga aylanishi mumkin, biroq ularni muvaffaqiyatli amalga oshirish davlatlar, biznes va xalqaro tashkilotlarning muvofiqlashtirgan sa’y-harakatlarini talab etadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Juliya Devisning siyosiy tahlilida Oq uyning 2025-yilgi MXSi AQSHning keng qamrovli, aralashuvchi strategiyasidan ongli ravishda voz kechish sifatida ko‘rib chiqiladi. Uning tahlili markazida hujjatning Vashington sharhlovchilari «Rojdestvo archasi muammosi» deb atagan, milliy xavfsizlik strategiyalarining barcha narsani qamrab oluvchi istak ro‘yxatiga aylanish tendensiyasini bartaraf etishga urinishi yotadi. Devisning fikricha, MXS buning o‘rniga AQSH milliy manfaatlari ta’rifini aniq, realistik asosga qisqartirishga intilmoqda: AQSHning omon qolishi va xavfsizligi, ichki barqarorlik (chegaralar, sanoat quvvati, energetika, texnologiya) va davlat kuchining yangilangan vositalari bilan ta’minlanishi. Tahlilning asosiy qismi MXSning ustuvor yo‘nalishlari ierarxiyasi va tashqi siyosatni ichki siyosiy kun tartibi bilan bog‘lash usulini yoritadi. Devis strategiyaning beshta asosiy manfaati - G‘arbiy yarim shardagi migratsiya bosimi, Hind-Tinch okeani savdo amaliyoti, Yevropani mustahkamlash, Yaqin Sharq energiyasidan foydalanish imkoniyati va sun’iy intellekt/texnologiyalar poygasida g‘alaba qozonish - davlat boshqaruvi va resurslarni taqsimlash uchun asosiy mantiq sifatida taqdim etilganini ta’kidlaydi. U strategiyada ichki chora-tadbirlar - qayta sanoatlashtirish, energetikani qayta taqsimlash, tartibga solishni bekor qilish va madaniy-siyosiy dasturlar ushbu tashqi maqsadlarga erishish uchun asos sifatida belgilanganini ko‘rsatadi. Bu hujjatni an’anaviy strategik rejadan ko‘ra siyosiy dunyoqarash bayonotiga yaqinlashtiradi. Keyin Devis MXSning mintaqaviy tartibini va uning eng munozarali tilini tahlil qiladi. U G‘arbiy yarim sharning eng muhim ustuvorlikka ko‘tarilganini ta’kidlaydi, bu Monro doktrinasiga "Tramp qo‘shimchasi" bilan birga keladi. Osiyoda esa ko‘proq pragmatik, mafkurasiz pozitsiya ko‘zga tashlanadi: strategiya AQSH-Xitoy munosabatlarini demokratiya va avtokratiya qarshiligi orqali emas, balki muvozanatli savdo orqali boshqarishni nazarda tutadi. Biroq, Devis Yevropa bo‘limini eng keskin bo‘linish chizig‘i sifatida ko‘rsatadi: ittifoqchilar u tanqidiy ritorika va ikki tomonlama standart deb hisoblagan narsaga qattiq munosabat bildirmoqda - aralashmaslik butun dunyo bo‘ylab targ‘ib qilinsa-da, Yevropaning ichki rivojlanishi AQSH milliy xavfsizligi muammosi sifatida qaralmoqda. Xulosa qilib aytganda, tahlil MXSni noan’anaviy, ammo ichki jihatdan maqsadli deb ta’riflaydi. Bu harbiy aralashuvlarga yuqori to‘siq qo‘yilishini qo‘llab-quvvatlaydigan realist va o‘zini tiyishni yoqlovchi auditoriyaning optimizmini uyg‘otmoqda. Shu bilan birga, Devis hal qilinmagan ziddiyatni ta’kidlaydi: strategiyaning aralashmaslik va tanlab ustuvorlik berish pozitsiyasi AQSHning tinchlik o‘rnatish bo‘yicha kengroq da’volari va, ayniqsa, Amerikalarda majburlov signallari bilan to‘qnashishi mumkin. Uning umumiy xulosasi shundan iboratki, 2025-yilgi MXS milliy manfaatlarni qat’iy belgilash strategiyasi sifatida eng yaxshi tushuniladi, ammo uning ishonchliligi amalga oshirish intizomli bo‘lishiga va hujjatning o‘zi belgilashga harakat qilayotgan chegaralarga mos kelishiga bog‘liq bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Abdug‘ani Karimovning tahlilida 2025-yil oktyabr oyida Sanae Takaichi Yaponiyaning birinchi ayol bosh vaziri etib tayinlanganidan so‘ng Yaponiya siyosiy yo‘nalishining o‘zgarishi ko‘rib chiqilgan.  Unda Takaichining yetakchiligi ehtiyotkor tinchlikparvarlikdan iqtisodiy aralashuv, strategik mustaqillik va milliy o‘ziga xoslikka yangicha e’tibor qaratishni o‘z ichiga olgan “faol boshqaruv”ga o‘tish sifatida talqin etilgan. Muallif bu yondashuvni “strategik konservatizm” deb atagan. Tahlilning asosiy qismi Takaichining ichki siyosatiga bag‘ishlangan bo‘lib, u iqtisodiy o‘sish va jamoatchilik ishonchini tiklash uchun davlat rahbarligidagi sa’y-harakatlar sifatida taqdim etilgan. Unda vaqtinchalik benzin solig‘ini bekor qilish, daromad solig‘idan ozod qilish chegarasini ko‘tarish, qaytariladigan soliq imtiyozlarini sinovdan o‘tkazish va ichki talabni hamda raqamli infratuzilmani qo‘llab-quvvatlash uchun taxminan 14 trillion ien miqdorida qo‘shimcha byudjet ajratish kabi moliyaviy choralar ta’kidlangan.  Maqolada atom energiyasiga qaytishning eng muhim iqtisodiy-xavfsizlik aloqalari, jumladan, 2030-yilgacha kamida 17 ta reaktorni qayta ishga tushirish rejasi ko‘rsatib o‘tilgan. NHK so‘roviga ko‘ra, bu rejani respondentlarning 54 foizi qo‘llab-quvvatlagan (37 foiz qarshi chiqqan), bu esa Fukusima hodisasidan keyin jamoatchilik munosabatida sezilarli o‘zgarish yuz berganini ko‘rsatadi. Tashqi va xavfsizlik siyosati bo‘yicha tahlilda “ehtiyotkor tinchlikparvarlik”dan “nazorat qilinadigan qat’iyatlilik”ka o‘tish tasvirlangan.  Bu mudofaa xarajatlarini YAIMning 2 foizigacha oshirish, kiber va kosmik mudofaa integratsiyasiga, Strategik razvedka agentligiga va qarshi hujum imkoniyatlariga ustuvorlik berish kabi maqsadlarda aks etgan. Shuningdek, Xitoyga nisbatan “uch-D” formulasi – tiyish, muloqot, diversifikatsiya orqali muvozanatlangan yondashuv belgilangan. Bu yondashuv suverenitet va texnologiyalar masalasida qat’iyatli bo‘lish bilan birga, ochiq to‘qnashuvdan qochish uchun diplomatik aloqalarni saqlab qolishni nazarda tutadi. Yakuniy xulosada, Takaichi davrida Yaponiyaning Markaziy Osiyo siyosati “sokin diplomatiya”dan madaniyat, texnologiya, infratuzilma, energiya xavfsizligi va bilvosita xavfsizlik masalalarini bog‘laydigan ko‘p qirrali strategiyaga o‘tayotgani ta’kidlangan.  Markaziy Osiyo Xitoyning ta’siri kengayib borayotgan sharoitda ham energetika va logistika yo‘lagi, ham “muvozanatlovchi platforma” sifatida ko‘rilmoqda. "Markaziy Osiyo + Yaponiya" tuzilmasining qayta tiklanishi esa ta’minot zanjiri barqarorligi, inson kapitali rivojlanishi va yuqori sifatli infratuzilmaviy hamkorlik uchun vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarova O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi transport integratsiyasi qanday qilib mintaqaviy bog‘liqlikning harakatlantiruvchi kuchi va Yevroosiyo tranzit siyosatida strategik raqobat manbasiga aylanganini tahlil qiladi. U ikki tomonlama hamkorlikni 2016-yildan beri kuzatilayotgan Markaziy Osiyo mintaqaviyligining keng miqyosli o‘zgarishi doirasida ko‘rib chiqadi. Bu davrda O‘zbekiston o‘z tashqi siyosatini qo‘shnilar bilan chuqurroq munosabatlar o‘rnatishga qaratib, Markaziy Osiyoni o‘z diplomatiyasining asosiy yo‘nalishi sifatida belgiladi. Ushbu yangi yondashuv doirasida Toshkent izchil ravishda Markaziy Osiyoni barqaror va o‘zaro bog‘liq mintaqa sifatida tasvirlaydi, bu yerda mintaqa ichidagi savdo o‘sishi va tranzit salohiyatining kengayishi bir-birini kuchaytiradi. Tahlilda ushbu g‘oya milliy strategiyalarda, xususan, O‘zbekistonning 2035-yilgacha mo‘ljallangan transport strategiyasida qanday aks etgani ko‘rsatilgan. Unda mintaqaning to‘liq tranzit salohiyatini ro‘yobga chiqarishning asosiy sharti sifatida milliy transport va kommunikatsiya tizimlarini muvofiqlashtirishga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi transport aloqasining hozirgi holatini batafsil yoritib beradi. Bunda O‘zbekistonning ikki tomonlama quruqlikka qamalganligi va Qozog‘istonning qulay geografik joylashuvi, dengiz portlari hamda Xitoy va Rossiya bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri temir yo‘l aloqalariga ega ekanligi tufayli yuzaga kelgan tarkibiy nomutanosibliklar ta’kidlanadi. Shunday bo‘lsa-da, ikki mamlakat o‘z transport tizimlarini integratsiyalashda sezilarli yutuqlarga erishdi. Bu 2024-yil oxiriga kelib ikki tomonlama savdo hajmining 4,3 milliard AQSh dollaridan oshishi va qo‘shma infratuzilma loyihalarining kengayishida o‘z aksini topdi. Rejalashtirilgan Uchquduq-Qizilo‘rda yo‘lagi, "Sariog‘och" nazorat-o‘tkazish punktini yengillashtirishga mo‘ljallangan Darboza-Maqtaaral temir yo‘li, Beyneu-Shalqar avtomobil yo‘li va yangi ishga tushirilgan "Markaziy Osiyo" xalqaro sanoat hamkorlik markazi kabi muhim tashabbuslar shuni ko‘rsatadiki, bog‘liqlik loyihalari nafaqat masofalarni qisqartirish va sayohat vaqtini kamaytirish, balki chegara hududlarini transkontinental yo‘nalishlar bilan bog‘langan sanoat va logistika faoliyatining yangi markazlariga aylantirish maqsadini ko‘zlaydi. Shu bilan birga, Umarova ushbu integratsiya jarayoni tranzit oqimlari va strategik yo‘laklarni nazorat qilish bo‘yicha raqobatning kuchayishi bilan birga kechayotganini ko‘rsatadi. Qozog‘iston va O‘zbekiston Yevroosiyo transporti geografiyasini, xususan, Trans-Kaspiy xalqaro transport yo‘nalishi (O‘rta yo‘lak) va Janubiy Osiyo bilan shakllanayotgan trans-afg‘on aloqalarini shakllantirishda bir vaqtning o‘zida ham hamkor, ham raqibdir. Qozog‘istonning TXTYni uzoq muddatli institutsionallashtirishi va Yevroosiyoning asosiy logistika markazi bo‘lib qolishga intilishi O‘zbekistonning mavjud Qozog‘iston monopoliyalarini chetlab o‘tadigan multimodal yo‘laklar orqali kirish yo‘llarini diversifikatsiya qilish bo‘yicha sa’y-harakatlaridan farq qiladi. Bular jumlasiga Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston avtomagistrali va Qashg‘ar-Torug‘art-Makmal-Jalolobod-Andijon o‘qida rejalashtirilgan temir yo‘l kiradi. CASCA+ yo‘lagi va raqobatdosh afg‘on tranzit sxemalari kabi parallel tashabbuslar boshqaruv tuzilmalarini parchalash, infratuzilmani takrorlash va Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Turkiya va Fors ko‘rfazi hamkorlari kabi tashqi ishtirokchilar bilan Markaziy Osiyoning jamoaviy muzokaralar kuchini susaytirish xavfini tug‘diradi. Tahlilning xulosaviy qismida O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasida yanada kuchli muvofiqlashtirish mexanizmlari bo‘lmasa, mintaqa Yevroosiyo bog‘liqligidagi markaziy ko‘prik sifatida o‘zining to‘liq salohiyatini ro‘yobga chiqara olmasligi ta’kidlanadi. Umarova tarif siyosati, bojxona raqamlashtirish jarayonlari va transport strategiyalarini muvofiqlashtirishga; CASCA+ni TXTY bilan uyg‘unlashtira oladigan Trans-Kaspiy tranziti uchun yagona nazorat tuzilmalarini yaratishga; va tranzit daromadlari uchun nol yig‘indili poygadan qochadigan Hind okeaniga trans-afg‘on yo‘nalishlarining o‘zaro kelishilgan tizimini yaratishga chaqiradi. Shuningdek, u BMT homiyligida transport kommunikatsiyalari bo‘yicha qo‘shma strategiya va institutsional asoslar to‘g‘risidagi avvalgi mintaqaviy takliflarni qayta ko‘rib chiqish muhimligini ta’kidlaydi. Yakuniy natijada, O‘zbekiston va Qozog‘iston munosabatlari tajribasi Markaziy Osiyodagi transport sohasidagi mintaqaviylashuv jarayonining kichik modeli sifatida taqdim etiladi: integratsiyada haqiqiy rivojlanish ko‘zga tashlanmoqda, biroq faqat hamkorlikka asoslangan yondashuv, raqobatga emas, mintaqaga o‘zining Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi mustahkam va zarur bog‘lovchi bo‘g‘in sifatidagi mavqeini mustahkamlash imkonini beradi. Turan Research Center saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.