Mazkur maqolada 2026-yilgi Eron inqirozi sharoitida Yevroosiyoning energetika va transport arxitekturasi tubdan qayta shakllantirayotgan jarayonlarning dolzarb va siyosiy qarorlar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan tahlili taqdim etilgan. Tadqiqotda Eron atrofidagi harbiy keskinlikning tizimli oqibatlariga e’tibor qaratilib, Hormuz bo‘g‘ozining funksional blokadasi nafaqat keskin energetik shokni, balki logistika, oziq-ovqat ta’minoti zanjirlari va mintaqaviy iqtisodiy xavfsizlik sohasida kengroq inqirozni qanday keltirib chiqargani o‘rganiladi. Ushbu hodisalarni kengroq geosiyosiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, maqolada jahon iqtisodiyoti yangi davrga kirgani, bu davrda xavfsizlik masalalari samaradorlik va ochiq savdo haqidagi an’anaviy qarashlardan tobora ustun kelayotgani ta’kidlanadi. Maqolaning asosiy hissasi inqirozning Markaziy Osiyoga, xususan, janubiy savdo va tranzit yo‘nalishlaridagi uzilishlar orqali ko‘rsatgan ta’sirining batafsil tahlili bilan belgilanadi. Unda Erondagi beqarorlik va Afg‘oniston–Pokiston chegarasidagi ziddiyatning qayta avj olishi birgalikda mintaqani strategik jihatdan zaif ahvolga solib, jahon bozorlariga olib chiquvchi ilgari muhim bo‘lgan yo‘laklarni yopib qo‘ygani ko‘rsatib berilgan. Shu nuqtai nazardan, maqolada inqiroz oqibatlari energiya resurslari narxlarining o‘zgarishi bilan cheklanib qolmay, oziq-ovqat xavfsizligi, inflyatsion bosim va yirik mintaqaviy infratuzilma tashabbuslarining kelajakdagi hayotiyligiga ham ta’sir ko‘rsatishi ochib berilgan. Maqolada O‘zbekiston misolida mamlakat o‘zining tashqi iqtisodiy va logistika strategiyasini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘layotgani tahlil qilingan. Shunchaki rivojlanish loyihalari emas, balki barqarorlik va uzoq muddatli suverenitetning strategik vositalari sifatida qaralayotgan “O‘rta yo‘lak” hamda “Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston” temiryo‘lining ortib borayotgan ahamiyatiga alohida e’tibor qaratiladi. Tahlilda, agar yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish va infratuzilmani moslashtirish shoshilinch tarzda amalga oshirilsa, O‘zbekistonning geografik joylashuvi strukturaviy cheklovdan geosiyosiy va iqtisodiy ustunlik manbasiga aylanishi mumkinligi ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqolada 2026-yilgi inqiroz Yevroosiyo geosiyosatida hal qiluvchi burilish nuqtasi bo‘lganini tasdiqlovchi asosli dalillar keltiriladi. Unda Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, O‘zbekiston yanada parchalangan va raqobatbardosh xalqaro muhitga moslashishi zarurligi, bunday sharoitda himoyalangan va diversifikatsiyalangan yo‘laklar milliy mavjudlikning zarur shartiga aylanishi haqida xulosa qilinadi. Geosiyosiy tahlilni aniq mintaqaviy oqibatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda, maqola jadal o‘zgarayotgan xalqaro tartib sharoitida energetika xavfsizligi, transport aloqalari va strategik barqarorlik bo‘yicha bugungi munozaralarga muhim hissa qo‘shadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2026 yil fevral oyining oxirida Afg‘oniston–Pokiston chegarasida hamda Yaqin Sharqda, xususan Eron hududida bir vaqtning o‘zida harbiy mojarolar eskalatsiyasi boshlandi. Afg‘onistonning g‘arbiy va sharqiy chegaralarida keskinlikning kuchayishi mamlakatdagi gumanitar vaziyatni sezilarli darajada yomonlashtirdi. Davom etayotgan mojarolar fonida siyosiy beqarorlik Markaziy Osiyo davlatlari uchun xavf va imkoniyatlarning o‘ziga xos muvozanatini shakllantirdi. Bir tomondan, xavfsizlik xatarlari kuchayishi mumkin, boshqa tomondan esa Afg‘onistonning ortib borayotgan iqtisodiy zaifligi Markaziy Osiyo davlatlari uchun siyosiy ta’sir imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Mamlakatda allaqachon mavjud bo‘lgan tizimli inqiroz sharoitida Yaqin Sharqdagi mojaroning kuchayishi ayniqsa og‘ir zarba bermoqda. Natijada, savdoni diversifikatsiya qilish imkoniyatlarining qisqarishi hisobiga afg‘on hukumati qisqa muddatda narxlar o‘sishini jilovlash uchun samarali vositalardan deyarli mahrum bo‘ldi. Bunday sharoitda, kamida yaqin istiqbolda, deyarli yagona muqobil sifatida Markaziy Osiyo orqali o‘tuvchi shimoliy yo‘lak shakllanmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun inqiroz sharoitida Afg‘oniston bilan gumanitar hamkorlikni chuqurlashtirish istiqboli ikki tomonlama xususiyatga ega: bir tomondan, u muayyan xavflar bilan bog‘liq bo‘lsa, boshqa tomondan quyidagi sabablarga ko‘ra sezilarli foyda keltirishi mumkin: Birinchidan, mavjud mojarolar Afg‘onistonni ikki yirik harbiy-siyosiy inqiroz oralig‘ida qoldirdi. O‘tgan yil noyabr oyidan buyon Pokiston bilan chegaraning yopilishi an’anaviy ta’minot yo‘llarini izdan chiqardi, Yaqin Sharqdagi keskinlik esa Erondan importni ham xavf ostiga qo‘ydi. Natijada, 2026 yil mart oyida, ayniqsa oziq-ovqat va dori-darmonlar narxining keskin oshishi kuzatildi. Afg‘onistonning Eron bilan geografik va siyosiy yaqinligi uzoq vaqt davomida tranzit tashuvlar uchun qulay sharoit yaratib kelgan. Natijada, Eron taxminan 3,2 milliard AQSh dollari hajmidagi savdo aylanmasi bilan Tolibon uchun eng yirik savdo hamkorigaaylangan. Biroq, hozirgi siyosiy vaziyatda ushbu munosabatlar Afg‘oniston uchun tanqidiy qaramlikka aylandi. Buni, avvalo, Eron bilan chegaradosh hududlarda, masalan Hirot viloyatida narxlarning o‘sish tendensiyasi tasdiqlaydi. Afg‘oniston uchun ayniqsa og‘ir zarbalardan biri Chobahor porti istiqbollariga berildi, chunki u Pokiston tranzit yo‘llarini chetlab o‘tishning asosiy muqobili sifatida ko‘rilgan edi. Mintaqadagi harbiy beqarorlik nafaqat ushbu portdan foydalanish istiqbolini, balki boshqa infratuzilmaviy loyihalarni amalga oshirishni ham shubha ostiga qo‘ymoqda. Natijada, Afg‘oniston misli ko‘rilmagan logistika izolyatsiyasi holatiga tushib qoldi. Ikkinchidan, Afg‘oniston chegaralari atrofida keskinlikning kuchayishi qochqinlar oqimining o‘ziga xos ikki tomonlama shakllanishiga olib keldi. Bu esa mahalliy hududlarning ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha yuklama yaratmoqda. BMTning Qochqinlar bo‘yicha Oliy komissari hisobotiga ko‘ra, AQSh va Isroilning Eron hududiga bergan zarbalari aholi ko‘chishining yangi to‘lqini yuzaga kelish xavfini kuchaytirdi va qo‘shni davlatlarga qo‘shimcha bosim keltirib chiqarmoqda. Avvalo, bu Afg‘oniston uchun xavf tug‘diradi, chunki Eron afg‘on migrantlarini qabul qiluvchi eng yirik markazlardan biri hisoblanadi. Mojaroning kuchayishi fonida Eron bilan chegaradagi nazorat punktlarida noodatiy tendensiya kuzatilmoqda: ilgari Eronda qonuniy maqomga ega bo‘lgan minglab afg‘onlar ommaviy ravishda vatanga qaytmoqda. Agar ilgari asosiy oqim deportatsiya qilinganlardan iborat bo‘lgan bo‘lsa, hozir chegara xodimlari “ixtiyoriy qaytuvchilar” sonining keskin oshganini qayd etmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, har kuni 1500 nafargacha afg‘on, hatto pasport va yashash ruxsatiga ega bo‘lganlar ham, Eronni tark etmoqda. Shunga o‘xshash holat sharqiy chegaralarda ham kuzatilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi harbiy harakatlar natijasida birinchi haftadayoq 100 000 dan ortiq kishi o‘z uylarini tark etishga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Afg‘oniston OAVlariga ko‘ra, majburiy deportatsiyalar oqimi saqlanib qolmoqda va haftasiga 20 000 nafargacha yetmoqda. Qayd etish joizki, qaytayotganlarning katta qismi na moddiy resurslarga ega, na iqtisodiyotga tez moslashish imkoniyatiga. Bu esa iqtisodiyotga qo‘shimcha bosimni kuchaytiradi va kelgusida ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlik omiliga aylanishi mumkin. Migratsiyaning bunday yopiq sikli Afg‘onistonning davom etayotgan inqirozlarga nisbatan barqarorligini pasaytiradi. Uchinchidan, xalqaro moliyalashtirishning kamayishi va logistika yo‘llarining buzilishi Afg‘onistonning iqtisodiy zaifligini yanada kuchaytirmoqda. Natijada, Tolibon ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy tartibni saqlash uchun zarur vositalardan mahrum bo‘lib qolmoqda. Vaziyat donorlik yordami yetishmovchiligi bilan yanada og‘irlashmoqda. BMTning Afg‘onistonga ko‘maklashish missiyasi (UNAMA) rahbari vazifasini bajaruvchi Jiorjette Gagnon ta’kidlashicha, tashkilot moliyalashtirilishining keskin qisqarishi gumanitar vaziyatning yomonlashishiga olib kelgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, 2026 yilda gumanitar tashkilotlar 17,5 million afg‘onga yordam ko‘rsatishni rejalashtirgan va buning uchun 1,71 milliard dollar yig‘ish ko‘zda tutilgan. Biroq hozirda ushbu mablag‘ning atigi 10 foizi moliyalashtirilgan. Moliyaviy muammolardan tashqari, mojaro vaqtida yordamga jismoniy kirish ham cheklanmoqda. Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT) ma’lumotlariga ko‘ra, tashkilotning tranzit markazlari Pokiston bilan chegaradagi so‘nggi jangovar harakatlar natijasida jiddiy zarar ko‘rgan. Bundan tashqari, xavfsizlik sababli yana bir qator hududlarda faoliyat to‘xtatilgan. Ehtiyoj ortib borayotganiga qaramay, beqaror vaziyat gumanitar yordamga kirish imkoniyatlarini cheklamoqda. Shuningdek, xalqaro gumanitar dasturlarning yetarli darajada moliyalashtirilmasligi vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda. To‘rtinchidan, oziq-ovqat xavfsizligi sezilarli darajada yomonlashdi. So‘nggi bir yil ichida bu muammo xalqaro tashkilotlar kun tartibida gender tengsizligi masalalari bilan bir darajaga chiqdi. BMTning Jahon oziq-ovqat dasturi (WFP) ma’lumotlari vaziyatning keskin yomonlashganini ko‘rsatmoqda. 2026 yil qishida 17 milliondan ortiq afg‘on aholi o‘tkir oziq-ovqat tanqisligiga duch kelgan. Bu ko‘rsatkich bir yil ichidayoq 3 millionga oshgan. Biroq, xalqaro tashkilotlar tobora ko‘proq e’tibor qaratayotgan eng xavotirli omil bu zaif guruhlar orasidagi to‘yib ovqatlanmaslikdir. Qariyb 4 million bola yetarli oziqlanmaslikdan aziyat chekmoqda, ularning bir qismi esa o‘tkir tanqislikni boshdan kechirmoqda va shoshilinch tibbiy yordamga muhtoj. Xalqaro tashkilotlar ta’kidlashicha, oziq-ovqat bilan bog‘liq vaziyat so‘nggi o‘n yilliklarda eng yuqori darajaga yetgan. Ayrimlari esa yetarli moliyalashtirishsiz favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish imkoniyati yo‘qligini qayd etmoqda. Yuqorida keltirilgan omillar Afg‘onistondagi vaziyatning tashqi yordamga tanqidiy darajada bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mavjud infratuzilma imkoniyatlari va Markaziy Osiyo davlatlarining, xususan O‘zbekistonning hamkorlikka bo‘lgan siyosiy irodasi paradoksal tarzda ijobiy rol o‘ynashi mumkin. Yaqin Sharqdagi davom etayotgan harbiy-siyosiy inqirozlar va Pokiston bilan keskin munosabatlar Afg‘oniston importida Markaziy Osiyo mahsulotlari ulushini sezilarli darajada kengaytirishi mumkin. Uzoq muddatda bu mamlakatlar o‘rtasida yanada barqaror va ishonchli savdo-iqtisodiy aloqalarning shakllanishiga olib keladi. Kelgusida Markaziy Osiyo davlatlari ushbu vaziyatdan foydalanib, Afg‘oniston va tashqi dunyo o‘rtasida asosiy tranzit va gumanitar markaz sifatida mustahkam o‘rin egallashi mumkin. Transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirish, gumanitar dasturlarni kengaytirish va mintaqaviy siyosatni muvofiqlashtirish Afg‘oniston iqtisodiyotini barqarorlashtirish hamda mintaqaviy integratsiyani kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin. Shu tariqa, mavjud xavflarga qaramay, joriy inqiroz mintaqaviy hamkorlik arxitekturasini o‘zgartirish salohiyatiga ega. Agar muvofiqlashtirilgan siyosat ishlab chiqilsa, Markaziy Osiyo davlatlari nafaqat xavfsizlik tahdidlarini kamaytirishi, balki iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, transport yo‘laklarini mustahkamlash va mintaqadagi geosiyosiy ahamiyatini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Mubina Xo‘jayeva, JIDU magistratura talabasi, IXTI amaliyotchisi 2026-yil fevral oyining oxirida AQSh va Isroil tomonidan Eronga qarshi o‘tkazilgan harbiy operatsiya Yaqin Sharqdagi keskinlikning yangi bosqichiga sabab bo‘ldi hamda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi (OTM) davlatlarining qatorida muayyan reaksiyalarni yuzaga keltirdi. Operatsiyaning e’lon qilingan maqsadlari Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishining oldini olish va strategik muvozanatni o‘zgartirish kuch ishlatishning bir tomonlama qo‘llanishi mumkinligi hamda uning mintaqaviy barqarorlikka ta’siri haqidagi bahslarni olib keldi. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasining ba’zi davlatlari diplomatik bayonotlar va deeskalatsiyaga chaqiriqlar bilan cheklanib qolmoqda. Eng aniq ifodalangan pozitsiyani Xitoy namoyish etdi. 2026-yil 2-mart kuni XXR tashqi ishlar vaziri Van IEronning suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish huquqini qo‘llab-quvvatlashini bildirgan holda harbiy harakatlarni to‘xtatish zarurligini ta’kidladi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Mao Ning ham mojaroning yanada tarqalish xavfi va xalqaro huquq me’yorlariga rioya qilish zarurligini ta’kidladi. Bunday munosabat Pekinning BMT Xavfsizlik Kengashi mandatisiz kuch ishlatishni nomaqul deb biluvchi an’anaviy pozitsiyasini aks ettiradi. Shu bilan birga, bu yondashuv Xitoyning pragmatik manfaatlari bilan ham bog‘liq bo‘lib, Eron yo‘nalishining mamlakat energetik xavfsizligi uchun ahamiyati katta hisoblanadi. Xitoylik tahlilchilar esa mojaroning kuchayishi AQShning strategik resurslarini boshqa mintaqalardan chalg‘itishi mumkinligini ta’kidlab, bu holat Pekin uchun xalqaro maydonda o‘z diplomatik tashabbuslarini ilgari surish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishi ehtimolini qayd etadilar. Yaponiya vazminroq pozitsiyani egalladi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi vaziyatning rivojlanishidan xavotir bildirib, energiya ta’minoti barqarorligi uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflarni ta’kidladi. Bosh vazir Sanae Takaichi Tokioning Eron tomonidan yadro quroli ishlab chiqilishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha o‘zgarmas pozitsiyasini tasdiqladi va inqirozni diplomatik yo‘l bilan hal qilish zarurligini qayd etdi. Shu bilan birga, Yaponiya rahbariyati AQSh harakatlariga nisbatan ochiq tanqid bildirmadi, bu esa ittifoqchilik majburiyatlari va o‘z iqtisodiy manfaatlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intilishni aks ettiradi. Biroq, yaponiyalik tahlilchilarning ta’kidlashicha, Yaqin Sharqdagi davom etayotgan beqarorlik Tokioning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish va mintaqadan yetkazib berishga qaramlikni kamaytirish bo‘yicha sa’y-harakatlarini tezlashtirishi mumkin. Vaziyatga nisbatan tanqidiy bahoni Malayziya bildirdi. Parlament muhokamalari chog‘ida bosh vazir Anvar Ibrohim AQSh tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Isroil harakatlarini xalqaro tartibning buzilishi sifatida baholadi. Bu yondashuv Kuala-Lumpurning suverenitet va xalqaro huquq tamoyillariga urg‘u berishga asoslangan an’anaviy tashqi siyosiy yo‘nalishini aks ettiradi.  Malayziyalik tahlilchilar mamlakat pozitsiyasi ko‘p jihatdan Falastin masalasiga nisbatan jamiyatdagi kuchli jamoatchilik qo‘llab-quvvatlovi bilan bog‘liqligini qayd etadilar. Ushbu masala mamlakat ichki siyosiy muhokamalarida muhim o‘rin egallaydi, Yaqin Sharqdagi inqiroz sharoitida musulmon davlatlari bilan siyosiy birdamlikni namoyon etadi. Indoneziya mazkur vaziyatga nisbatan faolroq diplomatik yondashuvni namoyon etdi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi AQSh va Eron o‘rtasidagi muzokaralar jarayonining muvaffaqiyatsizlikka uchragani munosabati bilan afsus bildirdi, biroq tomonlarning birortasiga bevosita javobgarlik yuklamadi. Shu bilan birga, prezident Prabowo Subianto Indoneziyaning muloqotga ko‘maklashish va ehtimoliy vositachilik rolini ko‘rib chiqishga tayyorligini bildirdi. Mamlakatdagi eng yirik musulmon tashkiloti Nahdlatul Ulama vakillari ham zo‘ravonlikni to‘xtatish va diplomatik sa’y-harakatlarni faollashtirishga chaqirdilar. Tashkilotning Indoneziya jamiyatidagi sezilarli ta’siri hamda xalqaro islomiy institutlar bilan aloqalarini hisobga olganda, u mojaro tomonlari o‘rtasida qo‘shimcha muloqot kanali sifatida ham xizmat qilishi mumkin. Nahdlatul Ulama tomonidan Eronga nisbatan ehtimoliy qo‘llab-quvvatlash asosan diniy omil bilan izohlanadi, chunki tashkilot xalqaro inqirozlar sharoitida musulmon davlatlari bilan birdamlikni namoyon etishga moyildir. Biroq indoneziyalik tahlilchilar Jakartaning bunday tashabbusi mojaroning asosiy ishtirokchilariga ta’sir ko‘rsatish uchun yetarli siyosiy va strategik vositalarga ega emasligini ta’kidlab, bu holat vositachilik rolini amalga oshirishni murakkablashtirishi mumkinligini qayd etadilar. Umuman olganda, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlarining reaksiyalari ritorikada muayyan farqlarga ega bo‘lsa-da, ularni ehtiyotkorlik va Yaqin Sharqdagi inqiroziga to‘g‘ridan-to‘g‘ri jalb qilinishga cheklangan tayyorlik birlashtiradi. Bir tomondan, mintaqa davlatlari energiya bozorlari va savdo yo‘llari barqarorligini saqlab qolishdan manfaatdor. Ikkinchi tomondan, mojaroda ishtirok etish bilan bog‘liq siyosiy xavflardan qochishga intiladi. Ehtimol, yaqin kelajakda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlari o‘z ishtirokini bayonotlar, vositachilik tashabbuslari va xalqaro tartibga solish mexanizmlarini qo‘llab-quvvatlash bilan cheklab, asosan diplomatik javob shakllariga amal qilishda davom etadilar * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Dilshod Olimovning ushbu maqolasida 2016–2030-yillar davrida Markaziy Osiyoning rivojlanib borayotgan energetika geosiyosatining siyosatga yo‘naltirilgan keng qamrovli tahlili taqdim etilgan bo‘lib, unda O‘zbekiston Respublikasining strategik roliga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda ta’kidlanishicha, tarixan resurslar va tranzit yo‘llarini nazorat qilishga asoslangan mintaqaviy energetika raqobatining an’anaviy modeli asta-sekin energiya tizimining barqarorligi, infratuzilmaning ishonchliligi va institutsional salohiyatga asoslangan yangi paradigma bilan almashib bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, tarmoq suvereniteti, mavsumiy muvozanatni ta’minlash imkoniyatlari, investitsiyalarni jalb qilish va energetika diplomatiyasi kabi omillar mintaqadagi davlatlarning geosiyosiy mavqeini tobora ko‘proq belgilab bermoqda. Maqolada O‘zbekiston o‘zining yirik ichki energiya bozori, mintaqaviy elektr tarmoqlaridagi markaziy geografik joylashuvi hamda 2016-yildan buyon boshlangan energetika sohasidagi keng qamrovli islohotlar tufayli ushbu transformatsiyaning hal qiluvchi ishtirokchisi sifatida qanday maydonga chiqqani o‘rganilgan. Unda Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan, mamlakatning elektr energiyasi va tabiiy gaz sohalarini sezilarli darajada qayta shakllantirgan, qayta tiklanuvchi energiya manbalari quvvatini kengaytirgan hamda investitsiya muhitini yaxshilagan institutsional va iqtisodiy islohotlarga alohida e’tibor berilgan. Bu islohotlar O‘zbekistonning energetika xavfsizligini mustahkamlash bilan birga, uning diplomatik va iqtisodiy harakatlar maydonini kengaytirishga xizmat qildi. Shuningdek, maqolada Markaziy Osiyo davlatlarining energiya balansi tuzilmasi baholanib, gidroenergetika va uglevodorodlarga asoslangan energetika tizimlari o‘rtasidagi nomutanosibliklar mintaqaviy hamkorlik uchun ham zaifliklar, ham imkoniyatlar yaratishi ko‘rsatib o‘tilgan. Shu munosabat bilan, transchegaraviy elektr energiyasi savdosini rivojlantirish, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish va Jahon banki tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan REMIT tashabbusi kabi mintaqaviy elektr energiyasi bozorini yaratish mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlikni barqarorlik hamda o‘zaro manfaat manbaiga aylantirishning asosiy mexanizmlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Nihoyat, tadqiqotda Markaziy Osiyoning energetik transformatsiyasi bilan bog‘liq kengroq geosiyosiy muhit, jumladan, Xitoy, Yevropa Ittifoqi va AQSH kabi tashqi kuchlarning ortib borayotgan ishtiroki o‘rganiladi. Maqola O‘zbekistonning energiya manbalarini diversifikatsiya qilish, qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarishni kengaytirish, tarmoq barqarorligini mustahkamlash va mintaqaviy elektr energiyasi bozori integratsiyasini rag‘batlantirish strategiyasi mamlakatni Markaziy Osiyoning shakllanayotgan energetika arxitekturasida markaziy “barqarorlik tayanchi” sifatida namoyon etadi, degan xulosa bilan yakunlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu tahliliy ma’lumotnomada iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq ortib borayotgan iqtisodiy va ekologik xatarlarni bartaraf etishda iqlimiy moliyalashtirishning o‘zgaruvchan roli ko‘rib chiqiladi. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi ekologik siyosat doirasidan chiqib, makroiqtisodiy barqarorlik, moliya tizimlari va uzoq muddatli rivojlanish strategiyalariga ta’sir ko‘rsatuvchi tizimli muammoga aylandi. Global harorat o‘zgarishlari va favqulodda ob-havo hodisalari chastotasining ortishi mamlakatlar ancha katta hajmdagi moliyaviy resurslarni safarbar etgan holda, iqlim o‘zgarishi oqibatlarini yumshatish va unga moslashish borasidagi sa’y-harakatlarni tezlashtirishi lozimligini ko‘rsatmoqda. Ma’lumotnomada iqlim sohasidagi global maqsadlar ko‘lami bilan mavjud moliyalashtirish imkoniyatlari o‘rtasidagi tafovut tobora kengayib borayotgani ta’kidlangan. Rivojlanayotgan va o‘tish iqtisodiyotidagi mamlakatlarda iqlim bo‘yicha belgilangan maqsadlarga erishish uchun 2030-yilgacha har yili taxminan 2,4 trillion dollar talab etiladi, biroq hozirgi moliyaviy oqimlar bu ko‘rsatkichdan ancha pastligicha qolmoqda. Ushbu tanqislik cheklangan imtiyozli va xususiy kapital uchun raqobatni kuchaytirib, davlat va xususiy manbalardan yanada yirikroq sarmoyalarni jalb qilishga qodir yangi mexanizmlar zarurligini ko‘rsatmoqda. Mintaqaning global issiqxona gazlari emissiyasiga qo‘shgan hissasi nisbatan kam bo‘lishiga qaramay, iqlim xatarlari kuchayib borayotgan Markaziy Osiyo va O‘zbekistonga alohida e’tibor qaratilgan. Haroratning ko‘tarilishi, suv tanqisligining kuchayishi va daryo oqimlaridagi o‘zgaruvchanlikning ortishi qishloq xo‘jaligi, energetika tizimlari hamda iqtisodiy barqarorlik uchun jiddiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Tahliliy ma’lumotnomada ta’kidlanishicha, mintaqadagi iqlimiy moliyalashtirish asosan tashqi manbalarga bog‘liq, loyihalarga asoslangan moliyalashtirish bo‘lib qolmoqda va nomutanosib ravishda oqibatlarni yumshatishga qaratilgan, moslashish va chidamlilikni oshirish chora-tadbirlari esa doimiy ravishda yetarlicha moliyalashtirilmayapti. Maqola yakunida O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda iqlimiy moliyalashtirish tizimlarini mustahkamlashning asosiy ustuvor yo‘nalishlari belgilab berilgan. Bularga xususiy sektor ishtirokini kengaytirish, moliyaviy qarorlar qabul qilish jarayoniga ESG standartlarini integratsiya qilish, iqlimga oid investitsiya loyihalarini ishlab chiqish bo‘yicha institutsional salohiyatni yaxshilash hamda shaffoflik va iqlim ma’lumotlari infratuzilmasini mustahkamlash kiradi. Bu chora-tadbirlar birgalikda iqlimiy moliyalashtirishni tor doiradagi ekologik vositadan iqtisodiy chidamlilik va barqaror rivojlanishning markaziy ustuniga aylantirishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Yaqin Sharqda Eron, AQSh va Isroil ishtirokidagi davom etayotgan harbiy zarbalar fonida Janubiy Osiyo hamo‘zining yashirin mojarosiga duch kelmoqda. Afg‘oniston va Pokiston umumiy chegarasi bo‘ylab uzoq davometayotgan qarama-qarshilik holatida qolmoqda. Transchegaraviy vaziyat 2025 yil oxiri – 2026 yil boshida Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar yanada o‘zgaruvchanbosqichga kirdi. Bu jarayon epizodik chegara hodisalaridan ko‘proq barqaror va bevosita harbiy qarama-qarshilikka o‘tish bilan tavsiflanadi. Tarixan “Dyurand chizig‘i” bo‘ylab keskinlik ikki tomonlamamunosabatlarning takrorlanuvchi elementi bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, hozirgi dinamika xavfsizlik sohasida sifatjihatidan yangi bosqich boshlanganini ko‘rsatmoqda. Afg‘oniston-Pokiston chegarasidagi eskalatsiya bir qator omillar bilan izohlanadi: transchegaraviy jangarilarfaolligining oshishi, Pokistonning milliy xavfsizlik yondashuvidagi o‘zgarishlar, Afg‘oniston hududida boshqaruvsalohiyatining cheklangani hamda nizolarni hal etish uchun barqaror diplomatik mexanizmlarning yo‘qligi. Natijada ikki tomonlama munosabatlar tobora kuch ishlatish mantig’i asosida shakllanmoqda, harbiy vositalaresa bosim o‘tkazishning maqbul yo‘li sifatida ko‘rilmoqda. Beqarorlikning asosiy manbalaridan biri “Tehrik-e-Tolibon Pokiston” (TTP) guruhi jangarilarining faoliyati bo‘lib qolmoqda. 2021- yilda Tolibon Afg‘onistonda hokimiyatni qo‘lga kiritganidan so‘ng Pokiston hududidagi hujumlar soni keskin oshdi, ayniqsa chegara hududlaridagi xavfsizlik obyektlari nishonga olinmoqda. Pokiston tomoni Afg‘oniston hududidan jangarilar uchun boshpana, yollanma jangchilar va logistika koordinatsiyasi maydoni sifatida foydalanilayotganidan bir necha bor xavotir bildirgan. O‘z navbatida, afg‘on rasmiylari bunday ayblovlarni rad etib, transchegaraviy zarbalarni suverenitet buzilishi sifatida baholamoqda. O‘zaro ayblovlar konstruktiv muloqot imkoniyatlarini toraytirib, ishonchni tiklash sa’y-harakatlarini murakkablashtirdi. So‘nggi to‘qnashuvlar Islomobodda so‘nggi haftalarda sodir etilgan yirik terrorchilik hujumi burilish nuqtasiga aylandi. Bu voqea Pokiston rahbariyatiga ichki siyosiy bosimni kuchaytirib, preventiv va kuchga asoslangan jilovlash strategiyasiga o‘tishni tezlashtirdi. Shu sharoitda Pokiston qurolli guruhlar infratuzilmasiga o‘z hududidan tashqarida zarba berish imkoniyatini tobora ko‘proq ko‘rib chiqmoqda. 2025-yil oxiridan buyon Afg‘oniston-Pokiston chegarasi bo‘ylab harbiy faollik izchil ortib bormoqda. 2025-yildaPokistonda 699 ta terrorchilik hujumi qayd etildi va ular oqibatida 1 034 kishi halok bo‘ldi, bu 2024-yilganisbatan mos ravishda 34% va 21% ga yuqori ko‘rsatkichdir. Pokiston tomonidan Afg‘onistonning sharqiy viloyatlaridagi TTPga aloqador deb taxmin qilingan pozitsiyalarga raketa zarbalari berilishi afg‘on qurolli tuzilmalari tomonidan Pokiston chegara obyektlariga nisbatan javob harakatlari bilan kuzatildi. 26–27 fevral kunlari yuz bergan to‘qnashuvlar ochiq qurolli qarama-qarshilik bosqichiga o‘tilganini anglatdi. Kurram hududidagi chegara hodisalari og‘ir qurollar, uchuvchisiz apparatlar va qo‘shimcha kuchlar jalb etilgan keng ko‘lamli jangovar harakatlarga aylandi. Shu bilan birga, mojaro kuchli axborot qarama-qarshiligi bilan hamrohlik qilmoqda: tomonlar talafotlar va operatsiya natijalari bo‘yicha bir-biriga zid ma’lumotlarni e’lon qilib, siyosiy jihatdan qulay talqin yaratishga intilmoqda. Tolibon vakillari Pokiston armiyasining katta yo‘qotishlari va harbiy obyektlar qo‘lga kiritilgani haqida bayonot bergan bo‘lsa, Islomobod ikki nafar harbiy xizmatchi halok bo‘lgani va 36 nafar jangari yo‘q qilingani haqida xabar berdi. Keyinchalik Pokiston tomoni qarshi tomon yo‘qotishlarini 72 nafar halok bo‘lgan va 120 dan ortiq yaralangan deb ko‘rsatdi, shuningdek 16 ta chegara posti yo‘q qilingani va qurol-aslaha qo‘lga olinganini ma’lum qildi. Bu esa davom etayotgan axborot kurashi va ko‘rsatkichlarning o‘zaro oshirib ko‘rsatilayotganini aks ettiradi. To‘qnashuvlarning Afg‘onistonning bir qator sharqiy viloyatlariga yoyilishi hamda keng ko‘lamli operatsiyalar rejalashtirilayotgani haqidagi bayonotlar harbiy faoliyat yuqori darajada markazlashtirilganini ko‘rsatadi. Vaziyat ikki tomonlama munosabatlarda kuch ishlatish amaliyotining muntazam element sifatida mustahkamlanishiga olib keldi va bu uzoq davom etuvchi past intensivlikdagi mojaro ehtimolini oshirmoqda. Harbiy eskalatsiya bilan bir qatorda siyosiy muloqot ham tanazzulga yuz tutmoqda. Pokiston afg‘on rasmiylarini antipokiston qurolli guruhlar faoliyatini cheklay olmaslik yoki cheklashni istamaslikda ayblamoqda, Kobul esa Pokiston zarbalarini suverenitet buzilishi va tashqi bosim shakli sifatida baholamoqda. O‘zaro ommaviy ayblovlar, jumladan xalqaro terror tarmoqlari bilan aloqalar haqidagi da’volar ishonchni yanada kamaytirmoqda va diplomatik kanallarning inqirozlarning oldini olishdagi samaradorligini pasaytirmoqda. Tashqi aktorlarning reaksiyasi Ushbu muammo yuzasidan Xalqaro o‘yinchilar ehtiyotkor pozitsiyani egallagan. Oq uy bayonotlariga ko‘ra, AQSh Pokistonning terror tahdidlariga qarshi o‘zini himoya qilish huquqini tan oladi, shu bilan birga transchegaraviy hujumlarning oldini olish mas’uliyatini afg‘on rasmiylariga yuklaydi. Bunga qo‘shimcha Rossiya Tashqi ishlar vazirligi esa vaziyatni Afg‘onistonda saqlanib qolayotgan harbiy-siyosiy beqarorlikning namoyoni sifatida baholamoqda. Bunday yondashuvlar kuch qo‘llashga ma’lum darajada legitimlik bersa-da, tezkor deeskalatsiya mexanizmlarini yetarlicha rag‘batlantirmaydi. Eskalatsiya xatarlari Afg‘oniston-Pokiston qarama-qarshiligining chuqurlashuvi Markaziy Osiyo uchun uzoq muddatli tizimli xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Kobul va Islomobod o‘rtasidagi qurolli mojaroning kuchayishi afg‘on rasmiylarining ichki xavfsizlikni ta’minlash salohiyatini susaytirib, radikal guruhlarning shimoliy yo‘nalishda qayta joylashuvi uchun sharoit yaratishi mumkin. Mojaroning davom etishi transregional infratuzilma tashabbuslari, jumladan tranzit va transafg‘on transport bog‘liqligi loyihalarining zaiflashuviga olib kelishi mumkin. Mintaqa davlatlari ushbu loyihalarni tashqi iqtisodiy yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish va Hind okeani portlariga chiqish uchun muhim vosita sifatida ko‘rmoqda. Chegara hududlarining beqarorlashuvi loyihalar amalga oshirilishini kechiktirishi yoki ularning siyosiy hamda sug‘urta xatarlarini oshirishi mumkin. Gumanitar omil ham muhimligicha qolmoqda. Harbiy harakatlarning kengayishi ko‘chirilgan shaxslar sonining ortishiga, Afg‘onistondagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning yomonlashuviga va Markaziy Osiyo davlatlariga migratsion bosimning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Qo‘shimcha tahdid sifatida mintaqaning janubiy strategik perimetri bosqichma-bosqich militarizatsiya qilinishi qayd etilmoqda. Transchegaraviy zarbalar va muntazam harbiy operatsiyalar amaliyotining mustahkamlanishi Markaziy Osiyo chegaralari yaqinida barqaror beqarorlik zonasini shakllantirmoqda. Bunga qo‘shimcha, tashqi aktorlarning yanada faolroq jalb etilishi xavfi mavjud. Ularning barqarorlashtirish jarayonlarida yoki ayrim tomonlarni qo‘llab-quvvatlashdagi ishtiroki mahalliy mojaroni kengroq mintaqaviy qarama-qarshilikka aylantirishi va Markaziy Osiyo davlatlari manfaatlariga bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday qilib, Afg‘oniston-Pokiston munosabatlarining hozirgi dinamikasi diplomatik tartibga solish imkoniyatlari cheklangan holda qurolli qarama-qarshilik tomon barqaror tendensiyani ko‘rsatmoqda. Transchegaraviy terrorizm, strategik ishonchsizlik va harbiy reaksiyalarga yo‘l qo‘yilishining kombinatsiyasi Yevroosiyoning janubiy chegaralarida beqarorlikning davom etishiga sharoit yaratadi. “Tehrik-e-Tolibon” Pokiston guruhining faoliyati asosiy beqarorlashtiruvchi omil bo‘lib qolmoqda, shuningdek, tomonlarning transchegaraviy hujumlarni uyushtirish uchun bir-birining hududidan foydalanishda o‘zaro ayblovlari. Shu bilan birga, diplomatik mexanizmlarning zaiflashishi va Pokiston rahbariyatiga ichki siyosiy bosimning kuchayishi Dyurand chizig‘i bo‘ylab preventiv harbiy harakatlarning yanada faol strategiyasiga o‘tishga yordam bermoqda. Ushbu tendensiyalar birgalikda Markaziy Osiyoda xavfsizlikka, transafg‘on infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga va ishlab chiquvchilarga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan barqaror beqarorlik zonasini yaratmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.