Shimoliy Afgʻonistonda Qoʻshtepa kanalining qurilishi asta-sekin Markaziy Osiyo suv xavfsizligining eng nozik masalalaridan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu loyiha oziq-ovqat barqarorligi, bandlik va shimoliy viloyatlarni rivojlantirish vazifalari bilan bogʻliq. Oʻzbekiston uchun esa u Amudaryo havzasida yangi vaziyatni yuzaga keltiradi: bu yerda suv balansi, Orolboʻyining ekologik barqarorligi va sugʻorish tizimini modernizatsiya qilish yagona mintaqaviy kun tartibining bir qismiga aylanmoqda. Bugungi kunda asosiy savol loyihani toʻxtatish mumkinmi yoki yoʻqligida emas, balki uning ekspluatatsiyasini maʼlumotlar bilan muntazam almashinuv, monitoring va bashorat qilinadigan oʻzaro hamkorlik formatiga qanday oʻtkazishdadir. Qoʻshtepa 2021-yildan keyingi Afgʻoniston kun tartibida 2021-yildan keyin Afgʻonistonning ichki siyosati cheklangan xalqaro legitimlik, iqtisodiy noaniqlik va aholining insonparvarlik yordamiga yuqori darajada bogʻliqligi sharoitida rivojlana boshladi. Shu fonda de-fakto hokimiyat uchun boshqaruv qobiliyatining, ish oʻrinlari yaratish va qishloq hududlarini rivojlantirish imkoniyatining isboti sifatida koʻrsatish mumkin boʻlgan loyihalar ayniqsa muhim ahamiyat kasb etdi. Bunday vaziyatda Qoʻshtepa kanali Kobul uchun nafaqat irrigatsiya loyihasi, balki ichki siyosiy legitimlashtirish elementi hamdir. Loyiha de-fakto hokimiyatga hududni boshqarish, bandlikni qoʻllab-quvvatlash va shimoliy viloyatlarning oziq-ovqat bazasini shakllantirish qobiliyatini namoyish etish imkonini beradi. Shu sababli loyihaning toʻxtatilishi emas, balki uning ekspluatatsiya shartlari boʻyicha muzokaralar formatini izlash realroq koʻrinadi. Loyiha haqida nimalar maʼlum Ochiq manbalarda Qoʻshtepa kanali odatda uzunligi taxminan 285 km boʻlgan, Amudaryodan suv olish va Shimoliy Afgʻonistonning katta maydonlarini sugʻorish bilan bogʻliq loyiha sifatida tavsiflanadi. Biroq kelgusidagi suv olish inshootining aniq parametrlari, suvning haqiqiy yoʻqotilishi va kanalning ekspluatatsiya rejimi hozircha yetarli darajada shaffof emas. Aynan tekshirish mumkin boʻlgan texnik maʼlumotlarning cheklanganligi loyihani quyi oqim mamlakatlari uchun ayniqsa nozik qiladi. Ochiq manbalarda kanalning toʻliq texnik-iqtisodiy asoslanishi, ekologik baholanishi va mustaqil muhandislik ekspertizasi haqida maʼlumotlar hozircha yetarli emas. Loyiha atrofida allaqachon siyosiy baholar, kosmik kuzatuvlari va alohida muhandislik tadqiqotlari mavjud, biroq maʼlumotlar bilan muntazam almashinuvning shaffof tizimi hali shakllantirilmagan. Havza mamlakatlari uchun haqiqiy suv olish hajmi, yoʻqotishlar, ekspluatatsiyaning mavsumiy rejimi va tuproq oʻzanning holati haqidagi maʼlumotlar tamoyiliy ahamiyatga ega. Bunday vaziyatda eng ishonchli yondashuv — uch guruh manbalar tahliliga asoslangan qiyosiy yondashuv: Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlarining rasmiy bayonotlari, xalqaro tashkilotlar hujjatlari hamda mustaqil ilmiy-muhandislik baholari. Afgʻoniston mantiqi: nega Kobul loyihani davom ettiradi Afgʻoniston nuqtayi nazaridan Qoʻshtepa kanali nafaqat qishloq xoʻjaligi, balki siyosiy-maʼmuriy ahamiyatga ega loyihadir. Mamlakatning shimoliy viloyatlari uzoq vaqt davomida agrar chekka hudud sifatida, shu bilan birga etnik, savdo, chegara va siyosiy manfaatlar kesishadigan makon sifatida qabul qilingan. Bu kontekstda sugʻorish bandlik, oziq-ovqat taʼminoti va hudud ustidan nazoratni mustahkamlash vositasiga aylanadi. Shu bilan birga loyihada jiddiy cheklovlar saqlanib qolmoqda. Afgʻoniston muhandislik resurslari yetishmasligi, xalqaro moliyalashtirishga cheklangan kirish imkoniyati, sanksiya xatarlari va qoʻshnilar tomonidan ishonch yetishmasligiga duch kelmoqda. Shuning uchun masala Afgʻonistonga qishloq xoʻjaligini rivojlantirish kerakmi-yoʻqligida emas, balki Kobul bu loyihani Amudaryo atrofidagi taranglikni kuchaytirmasdan amalga oshira oladimi-yoʻqligidadir. Toshkent uchun bunday vaziyatda eng muhimi — masalani texnik tekislikka oʻtkazishdir. Suv olish rejimi, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish mexanizmlarini muhokama qilish suv masalasini de-fakto hokimiyatni rasman tan olish masalasi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlamasdan noaniqlikni kamaytirish imkonini beradi. Oʻzbekistonning suv xavfsizligi va quyi oqim omili Qoʻshtepa kanalining Oʻzbekiston uchun ahamiyati mamlakatning Amudaryo quyi oqimida joylashganligi va qishloq xoʻjaligining sugʻoriladigan dehqonchilikka yuqori darajada bogʻliqligi bilan belgilanadi. Yuqori oqimda qoʻshimcha suv olish mavjud suv taʼminoti muammolarini, ayniqsa iqlim oʻzgaruvchanligi, agrar sektor ehtiyojlarining oshishi va sugʻorish tizimidagi saqlanib qolayotgan yoʻqotishlar sharoitida, kuchaytirishi mumkin. Shu sababli Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali masalasi nafaqat transchegaraviy suvdan foydalanish bilan bogʻliq. U oziq-ovqat xavfsizligiga, qishloq hududlarining barqarorligiga, Orolboʻyidagi ekologik vaziyatga va suv xoʻjaligini jadal modernizatsiya qilish zaruratiga bevosita taʼsir qiladi. 2024-yil noyabr oyida mamlakat rahbariyati darajasida suvdan oqilona foydalanish va qishloq xoʻjaligida yoʻqotishlarni qisqartirish chora-tadbirlari alohida koʻrib chiqildi. Ustuvor vazifalar sifatida kanallarni betonlashtirish, raqamli hisob, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish va suv isteʼmolini nazorat qilishning yagona axborot tizimini yaratish belgilab olindi. Bu Oʻzbekiston muammoga nafaqat Afgʻoniston bilan bogʻliq tashqi chaqiriq sifatida, balki suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish uchun turtki sifatida ham qarashini koʻrsatadi. Yoʻqotishlarni kamaytirish, hisobga olish aniqligini oshirish va agrar sektorni transchegaraviy oqimning kamroq bashorat qilinadigan sharoitlariga moslashtirish milliy barqarorlikning muhim elementlariga aylanmoqda. 2025-yil noyabr oyida boʻlib oʻtgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining VII Maslahat uchrashuvida Oʻzbekiston Prezidenti 2026–2036-yillarni “Markaziy Osiyoda suvdan oqilona foydalanish boʻyicha amaliy harakatlar oʻn yilligi” deb eʼlon qilishni taklif qildi hamda Amudaryo havzasi suv resurslaridan birgalikda foydalanish boʻyicha mintaqaviy muloqotga Afgʻonistonni faol jalb etish zarurligini taʼkidladi. Ushbu sharoitda Oʻzbekiston uchun kanalning haqiqiy ekspluatatsiya rejimi atrofidagi noaniqlikni kamaytirish asosiy ahamiyat kasb etadi. Suv olish, yoʻqotishlar, mavsumiy dinamika va oʻzan holati haqidagi maʼlumotlarsiz har qanday baholar toʻliq boʻlmaydi. Shu sababli ustuvor vazifa umumiy bashoratlardan doimiy monitoring va tekshirish mumkin boʻlgan axborotga oʻtishdir. Mintaqaviy oʻlchov: Afgʻonistonning Amudaryo havzasidagi yangi roli Kanal qurilishi nafaqat Afgʻoniston va quyi oqim mamlakatlari manfaatlari muvozanatini, balki mintaqaviy suv boshqaruvi sharoitlarini ham oʻzgartiradi. Afgʻoniston asta-sekin Amudaryo muammolarida faol ishtirokchiga aylanmoqda, holbuki oldingi muvofiqlashtirish mexanizmlari uning toʻliq ishtirokisiz shakllantirilgan edi. Qoʻshtepa kanalining Markaziy Osiyo davlatlariga taʼsiri bir xil emas va u ularning Amudaryo havzasidagi oʻrniga, suvdan foydalanish tarkibiga hamda tashqi iqtisodiy manfaatlariga bogʻliq. Eng nozik mamlakatlar Oʻzbekiston va Turkmaniston boʻlib qolmoqda, chunki ikkala davlat ham Amudaryoning quyi oqimida joylashgan va sugʻoriladigan dehqonchilikka bogʻliq. Turkmaniston uchun masala shu bilan murakkablashadiki, suv xoʻjaligi xatarlari Afgʻoniston bilan iqtisodiy aloqalarni, birinchi navbatda energetika, transport va tranzit infratuzilmasi sohalarida, saqlab qolishdan manfaatdorlik bilan uygʻunlashadi. Shu sababli Ashxobodning pozitsiyasi, ehtimol, suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi aloqalarni saqlab turish oʻrtasidagi ehtiyotkor muvozanatga asoslanadi. Qozogʻiston uchun Qoʻshtepa kanalining ahamiyati asosan bilvosita xarakterga ega. Ostona Amudaryodan suv olishga bevosita bogʻliq emas, biroq suv balansidagi mumkin boʻlgan oʻzgarishlar Orolboʻyi, mintaqaning ekologik barqarorligi va Markaziy Osiyodagi suv muvofiqlashtirishining umumiy samaradorligi uchun muhim. Tojikiston va Qirgʻiziston uchun kanalning taʼsiri kamroq bevosita. Bu mamlakatlar Amudaryoning quyi oqimida joylashmagan, biroq Afgʻonistonning yanada faol suvdan foydalanuvchi sifatida paydo boʻlishi transchegaraviy suv resurslari boʻyicha mintaqaviy maslahatlashuvlarning ahamiyatini oshiradi. Ularning manfaati, avvalo, mintaqadagi suv-energetika oʻzaro hamkorligining umumiy tizimi qanday oʻzgarishi bilan bogʻliq. Oʻzbekistonning suv va transport siyosatida afgʻon yoʻnalishi Qoʻshtepa kanalini Afgʻonistonning 2021-yildan keyingi transformatsiyasining kengroq kontekstida koʻrib chiqish lozim. Kobul mintaqaviy transport, energetika va savdo loyihalariga integratsiyalashishga intilmoqda. Oʻzbekiston uchun Afgʻoniston bir vaqtning oʻzida suv xoʻjaligi xatarlari manbai va Janubiy Osiyoga olib boradigan potensial yoʻlak boʻlib qolmoqda. Shu sababli Oʻzbekistonning Afgʻonistonga yondashuvi faqat suv muammolari bilan cheklanishi mumkin emas. Amudaryo bilan bogʻliq xatarlar bilan bir qatorda Oʻzbekiston uchun tranzit, savdo, xavfsizlik va janubiy transport bogʻlanishi ham ahamiyatini saqlab qolmoqda. Bu Toshkentdan bir vaqtning oʻzida ikkita vazifani hal etishni talab qiladi: suv manfaatlarini himoya qilish va Kobul bilan ishchi hamkorlik kanallarini saqlab qolish. Pokiston, Eron, Xitoy, Rossiya va Fors koʻrfazi mamlakatlari uchun Afgʻoniston tranzit, energetika, xavfsizlik, tabiiy resurslar va mintaqaviy bozorlarga chiqish nuqtayi nazaridan muhim yoʻnalish boʻlib qolmoqda. Ularning Afgʻonistonga qiziqishi Oʻzbekiston ham manfaatdor boʻlgan infratuzilma va iqtisodiy loyihalarning rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, bunday konfiguratsiya muayyan cheklovni ham oʻz ichiga oladi: yirik transport va energetika tashabbuslari fonida suv masalasi ikkinchi darajaga tushib qolishi mumkin. Shu sababli Toshkent uchun Amudaryo masalasini Afgʻoniston bilan oʻzaro hamkorlikning umumiy kun tartibida saqlab turish muhim. Oʻzbekiston uchun xavflar va imkoniyatlar Birinchidan, asosiy xavf Amudaryoning mavjud oqimi qisqarishi mumkinligi bilan bogʻliq. Bu Oʻzbekiston uchun ayniqsa nozik, chunki suv tanqisligi allaqachon mintaqaning tizimli muammolaridan biriga aylanmoqda. Eng zaif zonada quyi hududlar, qishloq xoʻjaligi va Orolboʻyi turibdi. Suvning mumkin boʻlgan qisqarishi nafaqat ishlab chiqarishga, balki qishloq hududlarining ijtimoiy barqarorligiga ham taʼsir qilishi mumkin. Eng zaif tumanlarda bu bandlik, uy xoʻjaliklari daromadlari va davlat qoʻllab-quvvatlash choralari zimmasidagi yukni oshirishi mumkin. Ikkinchidan, shaffof maʼlumotlar yetishmasligi muammosi saqlanib qolmoqda. Suv olish, yoʻqotishlar va kanalning ekspluatatsiya rejimi haqida muntazam axborot almashinuvisiz suvi kam har bir mavsum tomonlar oʻrtasidagi ishonchsizlikni kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga, kanalning haqiqiy taʼsiri dastlabki ekspert bashoratlaridan farq qilishi mumkin. Uchinchidan, muhandislik xavfi mavjud. Agar kanal suvning katta yoʻqotilishi, filtratsiya yoki tuproq oʻzanning beqarorligi bilan ekspluatatsiya qilinsa, bu nafaqat quyi oqim mamlakatlari, balki Afgʻonistonning oʻzi uchun ham muammolar yaratadi, chunki loyihaning samaradorligi bevosita uning qurilishi va ekspluatatsiyasi sifatiga bogʻliq. Xavflar bilan bir qatorda amaliy hamkorlik imkoniyatlari ham saqlanib qolmoqda. Oʻzbekiston Afgʻoniston bilan hamkorlikning ishchi formatini — muntazam monitoring, texnik maslahatlashuvlar, gidrologik maʼlumotlar almashinuvi, mutaxassislar tayyorlash va suv yoʻqotishlarini muhokama qilishni — ilgari surgan taqdirda, mintaqaviy suv muvofiqlashtirishidagi oʻz rolini mustahkamlashi mumkin. Bunday yondashuv Toshkentga milliy manfaatlarni himoya qilishni Kobul bilan pragmatik muloqot bilan uygʻunlashtirish imkonini beradi. Vaziyat rivojlanishining stsenariylari Nazorat qilinadigan stsenariyda kanal qurilishi maʼlumotlar almashinuvi va texnik maslahatlashuvlar mavjud boʻlgan holda davom etadi. Bu holda quyi oqim mamlakatlari uchun xavflar saqlanib qoladi, ammo ular yanada boshqariladigan boʻladi. Oʻzbekiston uchun monitoring, diplomatik muloqot va suv tejash choralarini tezlashtirish ustuvor vazifa boʻlib qoladi. Bazaviy stsenariy kanal asta-sekin ekspluatatsiyaning yuqoriroq parametrlariga chiqishini, maʼlumotlar almashinuvi mexanizmi esa sekin shakllanishini nazarda tutadi. Bunday holda suvi kam yillarda vaqti-vaqti bilan taranglik yuzaga kelishi mumkin. Oʻzbekiston uchun bu ichki islohotlarni tezlashtirish, raqamli hisobni kengaytirish va mintaqaviy muvofiqlashtirishni mustahkamlash zarurligini anglatadi. Kritik stsenariy maksimal suv olish, qurgʻoqchilik davri va shaffof muloqot yoʻqligi bir vaqtga toʻgʻri kelganda mumkin. Bu holda suv xoʻjaligi muammosi yanada nozik siyosiy-diplomatik tekislikka oʻtishi mumkin. Inqirozga qarshi idoralararo mexanizm hamda Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan shoshilinch maslahatlashuvlar zarur chora boʻladi. Amaliy tavsiyalar Afgʻoniston bilan Amudaryo masalalari — suv olish, mavsumiy rejim, suv yoʻqotishlari, oʻzan holati va oldindan xabardor qilish — boʻyicha doimiy texnik aloqa kanalini yaratish. Oʻzbekiston ichida sugʻorish infratuzilmasini modernizatsiya qilishni, birinchi navbatda suv yoʻqotishlarini qisqartirish, raqamli hisob va suv isteʼmolini yanada aniq nazorat qilish hisobiga, tezlashtirish. Qishloq xoʻjaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni kengaytirish va ekin tarkibini rejalashtirishda suv balansining mumkin boʻlgan oʻzgarishini hisobga olish. Qoʻshtepa kanalining idoralararo monitoring tizimini shakllantirish; u kanal ekspluatatsiyasining gidrologik, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini muntazam baholab boradi. Markaziy Osiyo mamlakatlari va Afgʻonistonning ishtirokida Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotni ilgari surish, bunda urgʻuni maʼlumotlarga, texnik maslahatlashuvlarga va amaliy muvofiqlashtirishga qaratish. Xulosa Qoʻshtepa kanali Amudaryo havzasidagi suv vaziyatini oʻzgartiruvchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Afgʻoniston uchun bu — ichki rivojlanish, bandlik va oziq-ovqat barqarorligi loyihasi. Oʻzbekiston uchun esa — yangi suv xoʻjaligi, ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy xavflar manbai, ayniqsa qishloq xoʻjaligining sugʻorishga bogʻliqligi va Orolboʻyining nozikligini hisobga olganda. Asosiy xulosa shundan iboratki, Qoʻshtepa kanali muammosini faqat siyosiy bayonotlar yoki Kobulga tashqi bosim oʻtkazishga umid bilan hal etib boʻlmaydi. Yanada barqaror yondashuv — suv xoʻjaligini ichki modernizatsiya qilish, doimiy monitoring, maʼlumotlar almashinuvi va Afgʻoniston bilan amaliy hamkorlikning uygʻunlashuvidir. Masala qanchalik erta texnik va institutsional tekislikka oʻtkazilsa, noaniqlikni kamaytirish va suv muammosining uzoq muddatli mintaqaviy taranglik manbaiga aylanishidan qochish imkoniyati shunchalik yuqori boʻladi. Toshkent uchun Qoʻshtepa kanali nafaqat chaqiriq, balki oʻz suv siyosatini mustahkamlash, irrigatsiya sohasidagi islohotlarni tezlashtirish va Amudaryo boʻyicha mintaqaviy muloqotning yangi modelini ilgari surish imkoniyatidir. Bunday yondashuv Oʻzbekistonga milliy manfaatlarni himoya qilish bilan bir vaqtda Afgʻoniston bilan pragmatik hamkorlikni saqlab qolish imkonini beradi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

IXTI Strategik bog‘liqlik markazi rahbari Nargiza Umarova “Central Asia-Caucasus Analyst” nashrida chop etilgan maqolasida Afg‘oniston va Eron o‘rtasidagi transport hamkorligining yaqinlashuvi mintaqaviy bog‘liqlikni qanday o‘zgartirishi mumkinligini tahlil qiladi. Maqolada taklif etilayotgan Hirot–Mozori Sharif temir yo‘li loyihasi hamda uning Markaziy Osiyo va Xitoyni Eron, Turkiya va Yevropa bozorlari bilan bog‘lash salohiyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, unda dengiz orqali yuk tashish bilan bog‘liq xatarlar, Afg‘onistonning Pokiston bilan keskinlashgan munosabatlari hamda Xitoyning quruqlikdagi yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilishga bo‘lgan intilishi muqobil temir yo‘l yo‘laklariga qiziqishni qanday oshirayotgani o‘rganilgan. Muallif ushbu jarayonlar O‘zbekiston uchun yaratishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlarni, xususan, janubiy bozorlarga yanada kengroq chiqish va yangi shakllanayotgan transport tarmoqlarini o‘zaro bog‘lash istiqbollarini alohida ta’kidlab, ayni paytda infratuzilma va loyihalarni amalga oshirish bilan bog‘liq hal etilmagan muammolar mavjudligini ham qayd etadi. “CACI Analyst” veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Odilbek Manabov va Barqaror rivojlanish markazi assistant-tadqiqotchisi Sabina Gulyamova o‘zlarining qisqacha ma’ruzasida Xitoy kompaniyalarining Qirg‘iziston suv infratuzilmasidagi roli kengayib borayotganini o‘rganib chiqib, asosiy e’tiborni irrigatsiya, gidroenergetika, oqova suvlarni tozalash va tegishli muhandislik loyihalariga qaratadilar. Mualliflar Xitoy davlati tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan moliyalashtirish hamda ko‘p tomonlama institutlar orqali Xitoy firmalariga beriladigan shartnomalar o‘rtasidagi farqni ko‘rsatib, bu farq Pekin ishtirokini aniq baholash uchun juda muhim ekanligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, ma’ruzada Qirg‘iziston va Xitoy o‘rtasidagi suv munosabatlarining strategik jihati, xususan, Xitoyning Tarim havzasini to‘ydiruvchi transchegaraviy daryolarning ahamiyati, suv taqsimoti bo‘yicha maxsus ikki tomonlama kelishuvning yo‘qligi, texnologik qaramlik va cheklangan ichki texnik xizmat ko‘rsatish imkoniyatlari bilan bog‘liq xavflar tahlil qilinadi. Xulosa o‘rnida, Xitoyning ishtiroki Qirg‘izistonga yirik infratuzilmaviy kamchiliklarni bartaraf etishda yordam berishi mumkinligi qayd etiladi, biroq mahalliy mutaxassislar malakasini oshirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, gidrologik ma’lumotlar almashinuvini yaxshilash hamda suv va energetika masalalari bo‘yicha samarali mintaqaviy muvofiqlashtirishni saqlab qolish muhimligi ta’kidlanadi. “The Times of Central Asia” nashrida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Siyosiy iqtisodiyot mutaxassisi, tadqiqotchi va tahlilchi, siyosat bo‘yicha maslahatchi va biznes-strateg, geosiyosiy va geoqtisodiy masalalar, mintaqaviy diplomatiya, milliy xavfsizlik hamda xususiy sektorni rivojlantirish bo‘yicha o‘n yildan ortiq tajribaga ega bo‘lgan  Sibg‘atulloh Arsalai  bilan hammualliflikda tayyorlangan. U avval Afg‘oniston Milliy xavfsizlik kengashi idorasida yuqori lavozimlarda ishlagan va u yerda tinchlik muzokaralari, mintaqaviy hamkorlik, milliy strategik rejalashtirish, siyosiy va iqtisodiy xatarlarni baholashga o‘z hissasini qo‘shgan. Hozirda u “Sahil Marble Mining and Processing” kompaniyasining mustaqil tadqiqotchisi va katta maslahatchisi bo‘lib, mintaqaviy aloqalar, xalqaro bozorlarni kengaytirish hamda strategik biznesni rivojlantirish masalalariga e’tibor qaratadi. Arsalai “Fulbright” stipendiyasi orqali Dallasdagi Texas universitetida xalqaro siyosiy iqtisodiyot bo‘yicha magistr darajasini va Afg‘oniston Amerika universitetida biznes boshqaruvi bo‘yicha bakalavr darajasini olgan. Uning ilmiy qiziqishlari doirasiga geosiyosat, geoiqtisodiyot, siyosiy iqtisodiyot, mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik hamda Afg‘oniston, Markaziy va Janubiy Osiyodagi strategik masalalar kiradi.   Annotatsiya: Ushbu maqola 2025-yil dekabr oyida Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Afg‘oniston uchun iqtisodiy istiqbolni shakllantirish” nomli seminardagi ishtirokdan ilhomlanib yozildi. Seminarga Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti huzuridagi Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti hamda Notr-Dam universitetining Krok nomidagi Xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti hammezbonlik qildi. Seminarga Markaziy Osiyo davlatlari, Afg‘oniston va AQShdan ishtirokchilar tashrif buyurdi. O‘zbekistonlik ishtirokchilar Afg‘onistonga doir muammolarni pragmatik yondashuv asosida hal etish bo‘yicha o‘z qarashlari, puxta tayyorgarligi va qat’iyatini namoyon etdi. Markaziy Osiyo nuqtayi nazaridan shunday xulosaga kelindiki, Afg‘oniston endilikda xavfsizlikka tahdid emas, balki iqtisodiy imkoniyat sifatida qaralmoqda va agar Markaziy Osiyo mintaqasiga to‘g‘ri integratsiya qilinsa, ham o‘zi gullab-yashnashi, ham mintaqaga foyda keltirishi mumkin. Mazkur maqola ushbu umumiy qarashni ilgari surishga qaratilgan sa’y-harakatdir. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi  Bositxon Islomov  bilan hammmualliflikda tayyorlangan   Qozog‘istonning Afg‘onistonga nisbatan siyosati jadal iqtisodiy va institutsional faollashuv bosqichiga kirmoqda. “Tolibon” harakati tomonidan shakllantirilgan hukumatni rasman tan olmagan holda, Ostona diplomatik aloqalar, savdo mexanizmlari, transport loyihalari va tarmoqlararo hamkorlikni izchil kengaytirmoqda. Bosh vazir o‘rinbosari – milliy iqtisodiyot vaziri Serik Jumangarin boshchiligidagi Qozog‘iston delegatsiyasining 2026-yil 19–21-iyun kunlari Kobulga tashrifi ushbu kursning eng mujassam ifodasiga aylandi. 25ta tijorat bitimining imzolanishi 2025-yil aprelida erishilgan, umumiy qiymati $140 mln teng qariyb 20 ta kelishuvni to‘ldirdi. Shunday qilib, Qozog‘iston alohida aloqalardan savdo, transport, xomashyo qazib olish, ta’lim, texnologiyalar va xavfsizlikni qamrab oluvchi ko‘p darajali ishtirok modelini shakllantirishga o‘tmoqda. Qozog‘iston kursining siyosiy asosi munosabatlarni rasmiy tan olmasdan normallashtirishdan iborat.Ostona Tolibon hukumatining xalqaro-huquqiy maqomi masalasini Afg‘onistonning amaldagi hokimiyatlari bilan hamkorlik qilishning amaliy zaruratidan ajratishga intilmoqda. 2023-yil dekabrida “Tolibon” harakati Qozog‘istonning terrorchi tashkilotlar milliy ro‘yxatidan chiqarildi, bu esa rasmiy aloqalar uchun asosiy ichki huquqiy cheklovlarni bartaraf etdi. O‘sha yilning aprelidayoq yangi afg‘on hokimiyati vakillari Ostonadagi Afg‘oniston elchixonasi binosi ustidan nazoratni qo‘lga kiritgan edi. Ushbu qarorlar ehtiyotkor muloqotdan muntazam idoralararo va iqtisodiy hamkorlikka o‘tish uchun siyosiy asos yaratdi. Bunday model Qozog‘istonga xalqaro hamjamiyatning umumiy pozitsiyasiga muvofiqlikni saqlab qolish va ayni paytda afg‘on bozoriga kirishda mintaqaning boshqa davlatlaridan ortda qolmaslik imkonini beradi. Natijada tan olmaslik amaliy hamkorlik uchun to‘siq bo‘lishdan chiqib, Astanaga reputatsion va sanksiyaviy xatarlarni minimallashtirish imkonini beruvchi siyosiy masofa shakliga aylanadi. Savdo strategiyasi, avvalo, Afg‘onistonni Qozog‘iston mahsulotlari uchun sotuv bozori sifatida mustahkamlashga qaratilgan. 2025-yilda ikki tomonlama savdo aylanmasi $541,8 mln tashkil etdi, shundan $519 mln Qozog‘iston eksportiga, atigi $22,8 mln esa Afg‘onistondan importga to‘g‘ri keldi. 2026-yilning birinchi choragida ushbu nomutanosiblik saqlanib qoldi: $242,6 mln o‘zaro savdoning $240,1 mln Qozog‘iston eksporti hisobiga ta’minlandi. Yetkazib berishlarning asosini bug‘doy, un, o‘simlik yog‘i, dori-darmonlar va boshqa ommaviy iste’mol tovarlari tashkil etadi. Hirotda Qozog‘iston savdo uyining ochilishi epizodik bitimlardan mahsulotlarni ilgari surishning doimiy infratuzilmasiga o‘tish istagini ko‘rsatadi. Biroq tomonlar belgilagan savdo aylanmasini $3 mlrd yetkazish maqsadi afg‘on eksportini kengaytirish, hisob-kitob mexanizmlarini rivojlantirish va transport xarajatlarini kamaytirishsiz haddan tashqari ulkan ko‘rinadi. Amaldagi model Afg‘onistonni Qozog‘iston yetkazib berishlariga qaram qiladi, biroq ayni paytda afg‘on bozorining past to‘lov qobiliyati savdo barqarorligini cheklaydi. Transport yo‘nalishi Qozog‘iston tashqi marshrutlarini diversifikatsiya qilish bo‘yicha kengroq strategiyaning tarkibiy qismidir. Shimoliy yo‘nalishlardagi cheklovlar, Rossiya atrofidagi geosiyosiy keskinlik va ikkilamchi sanksiyalar xavfi Astanani Janubiy Osiyo portlariga chiqishga ko‘proq qiziqtirmoqda. Shu nuqtai nazardan, Afg‘oniston hududi Qozog‘istonni Pokiston, Hindiston, Yaqin Sharq va Hind okeani bilan bog‘lovchi istiqbolli bo‘g‘in sifatida ko‘rilmoqda. Eng ilg‘or yo‘nalish sifatida Turg‘undi — Hirot temir yo‘l loyihasi, keyinchalik uning Qandahor orqali Spin-Buldak va Pokiston chegarasigacha davom ettirilishi ko‘rilmoqda. Shu bilan birga, Qozog‘iston Xof — Hirot uchastkasini rivojlantirishda ishtirok etmoqda hamda Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida temir yo‘l aloqasini yaratishning umumiy tamoyillarini muhokama qilmoqda. Ushbu yo‘nalishlarning strategik qiymati nafaqat eksportni kengaytirish, balki cheklangan sonli tranzit yo‘nalishlariga qaramlikni kamaytirishdan ham iborat. Shu bilan birga, loyihalar katta investitsiyalar, xalqaro moliyalashtirish va uzoq muddatli xavfsizlik kafolatlarini talab qiladi. Shu sababli, qisqa muddatli istiqbolda ular amaldagi yo‘nalishlarga to‘laqonli muqobildan ko‘ra strategik pozitsiyalash vositasi bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonning geografik ustunligi Qozog‘istonning Afg‘onistonga doir kursi mustaqilligini cheklaydi.Qozog‘istondan farqli ravishda, O‘zbekiston Afg‘oniston bilan umumiy chegaraga, Termiz — Hayraton ko‘prigiga, amaldagi temir yo‘l infratuzilmasiga hamda elektr energiyasini yetkazib berishning barqaror kanallariga ega. 2025-yilda O‘zbekiston–Afg‘oniston savdosi $1,68 mlrd yetib, Qozog‘iston ko‘rsatkichlaridan sezilarli darajada oshdi. Ostona uchun bu ikkiyoqlama vaziyatni yuzaga keltiradi. Bir tomondan, O‘zbekistonning kuchayishi afg‘on bozori va kelajakdagi transport yo‘laklariga ta’sir uchun raqobatni oshiradi. Ikkinchi tomondan, O‘zbekiston yoki Turkmaniston infratuzilmasidan foydalanmasdan Qozog‘iston Afg‘onistonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqishni ta’minlay olmaydi. Natijada uning strategiyasi muqarrar ravishda raqobat ambitsiyalarini tranzit hamkorligi bilan uyg‘unlashtiradi. Qozog‘iston yirik yetkazib beruvchi va investor roliga da’vo qilishi mumkin, biroq Markaziy Osiyo — Janubiy Osiyo yo‘nalishining logistika arxitekturasi ustidan to‘liq nazoratga emas. Tog‘-kon sohasidagi hamkorlik “afg‘on xomashyosi — Qozog‘iston qayta ishlashi” ehtimoliy modelini shakllantiradi. Afg‘oniston mis, rux, xrom, litiy, nodir yer metallari va tabiiy toshlarning katta zaxiralariga ega, biroq infratuzilmaning zaifligi va ko‘p yillik beqarorlik ularni sanoat miqyosida o‘zlashtirishni cheklab kelgan. Qazib oluvchi kompaniyalar, muhandislik kadrlari va qayta ishlash quvvatlariga ega Qozog‘iston dastlabki qidiruv bilan chuqur qayta ishlash o‘rtasidagi bo‘shliqni egallashga intilmoqda. “Tau-Ken Samruk” mutaxassislarining Bomiyon viloyatidagi Pami-Kakrak koniga tashrifi va keyinchalik namunalar “Kazzinc” korxonalari tomonidan tahlil qilinishi afg‘on rudasini Qozog‘istonda qayta ishlash imkoniyatini ko‘rsatdi. Shuningdek, ERG, Kazakhmys Barlau va boshqa kompaniyalarning geologik qidiruv hamda konlarni o‘zlashtirishdagi ishtiroki muhokama qilinmoqda. Bunday sxema Afg‘onistonda qimmat qayta ishlash korxonalarini qurish zaruratini kamaytiradi va ayni paytda Qozog‘iston sanoatini qo‘shimcha xomashyo bazasi bilan ta’minlaydi. Biroq uni amalga oshirish xavfsizlik kafolatlari, litsenziyalashning shaffofligi va investitsiyalarni himoya qilishga bog‘liq bo‘ladi. Ta’lim va texnologik loyihalar uzoq muddatli ishtirok vositalari sifatida qo‘llanmoqda. Qozog‘iston afg‘on talabalariga tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va muhandislik mutaxassisliklari bo‘yicha stipendiyalar taqdim etmoqda. Suv resurslarini boshqarish, irrigatsiya va barqaror dehqonchilik bo‘yicha qo‘shma markaz tashkil etilishi Afg‘onistonning oziq-ovqat xavfsizligi uchun o‘ta muhim sohadagi hamkorlikni kengaytiradi. Qo‘shimcha yo‘nalish sifatida Qozog‘iston texnologik yechimlarini, jumladan HES-7 mobil diagnostika platformasini ilgari surish shakllanmoqda. Bunday tashabbuslar Ostonaga afg‘on muassasalari bilan barqaror professional aloqalarni rivojlantirish va qo‘shni mamlakatlarning geografik ustunligi kamroq ahamiyat kasb etadigan tarmoqlarda mustahkam o‘rnashish imkonini beradi. Qozog‘istonda Markaziy Osiyo va Afg‘oniston uchun BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari bo‘yicha mintaqaviy markazi joylashtirilishi ham uning mintaqaviy muvofiqlashtiruvchi rolga da’volarini kuchaytiradi. Xavfsizlik sohasidagi hamkorlik iqtisodiy yaqinlashuvning zarur sharti bo‘lib qolmoqda. Afg‘oniston Ichki ishlar vazirligi rahbariyati bilan aloqalar giyohvand moddalar savdosi, ekstremizm va transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurashga qaratilgan. Afg‘on kinologlarini Qozog‘istonda tayyorlash va tegishli idoralar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar o‘rnatilishi cheklangan amaliy hamkorlikka o‘tilayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Osotna to‘laqonli kuch tuzilmalari sherikligi yoki Tolibon hukumatining siyosiy legitimatsiyasi sifatida talqin qilinishi mumkin bo‘lgan formatlardan qochmoqda. Xulosa. Qozog‘iston Afg‘oniston bilan ehtiyotkor siyosiy hamkorlikdan Tolibon hukumatini rasman tan olmagan holda institutsional jihatdan shakllantirilgan iqtisodiy ekspansiyaga o‘tmoqda. Ostona bir vaqtning o‘zida afg‘on bozori va resurslariga kirish, janubiy transport yo‘laklarini shakllantirish hamda ta’lim va texnologiyalar orqali uzoq muddatli ta’sirni mustahkamlashga intilmoqda. Biroq ushbu strategiyani amalga oshirish qo‘shni davlatlarga geografik qaramlik, afg‘on bozorining past to‘lov qobiliyati, sanksiyaviy xatarlar va O‘zbekistonning ustunliklari bilan cheklanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

CACI Analyst nashri tomonidan chop etilgan Nargiza Umarovaning tahliliy maqolasida Markaziy Osiyoning shakllanayotgan Yevroosiyo transport va logistika tarmoqlaridagi ortib borayotgan ahamiyati tahlil qilinadi. Geosiyosiy beqarorliklar, dengiz tashuvlaridagi xavfsizlikning susayishi va global ta’minot zanjirlarining qayta tuzilishi sharoitida muallif mintaqa o‘zining dengizga chiqa olmaydigan geografik joylashuvini tizimli cheklovdan strategik ustunlikka aylantirish uchun katta imkoniyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Maqolada Markaziy Osiyo davlatlari ishtirokidagi Sharq–G‘arb va Shimol–Janub yo‘nalishlaridagi yirik transport tashabbuslari, jumladan, CASCA+ yo‘lagi, Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishi (O‘rta yo‘lak) va Afg‘oniston orqali o‘tadigan yangi temiryo‘l aloqalari jadal rivojlanayotgani qayd etilgan. Shu bilan birga, unda hozirgi mintaqaviy yondashuvning asosiy zaifligi ham ko‘rsatib o‘tilgan: keng umumiy manfaatlarga qaramay, Markaziy Osiyo mamlakatlari ko‘plab transport loyihalarini asosan milliy strategiyalar va tashqi ishtirokchilar bilan alohida hamkorlik orqali amalga oshirishda davom etmoqda. Muallifning fikricha, muvofiqlashuvning yetarli emasligi infratuzilmalarning bir-birini takrorlashi, tranzit yo‘nalishlarining o‘zaro raqobatlashishi hamda investitsiyalar va yuk oqimlari uchun nosog‘lom kurashni keltirib chiqarishi mumkin. Mintaqa ichidagi o‘zaro bog‘liqlikni cheklayotgan amaliy to‘siqlarga, jumladan, tarif siyosati va transport qonunchiligidagi farqlar, murakkab bojxona tartib-taomillari, chegara o‘tkazish punktlarining salohiyati pastligi, raqamlashtirish darajasining cheklanganligi hamda yagona hujjat va me’yoriy standartlarning yo‘qligiga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada ta’kidlanishicha, bu to‘siqlarni birgalikda bartaraf etish nafaqat transport xarajatlarini kamaytiradi, balki Markaziy Osiyoning Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Janubiy Koreya va Fors ko‘rfazi davlatlari kabi yirik tashqi hamkorlar bilan muzokaralardagi mavqeyini ham mustahkamlaydi. Muallif Markaziy Osiyo davlatlari xalqaro transport yo‘laklarini rivojlantirish va ilgari surish bo‘yicha tegishli huquqiy maqomga ega doimiy muvofiqlashtiruvchi institut tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan yagona mintaqaviy strategiyaga muhtoj, degan xulosaga keladi. Bunday yondashuv keraksiz takrorlanishlarning oldini olishga, milliy infratuzilma ustuvorliklarini uyg‘unlashtirishga yordam beradi va Markaziy Osiyoga Yevroosiyodagi o‘zaro bog‘liqlikning o‘zgaruvchan geosiyosatida raqobatlashuvchi tranzit davlatlar to‘plami sifatida emas, balki yanada yaxlit mintaqaviy ishtirokchi sifatida qatnashish imkonini beradi. “CACI Analyst” nashri veb-saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.