Muallif: Dovud Usmonov, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi Kirish. Bosh vazir Sanae Takaichi rahbarligidagi Liberal-demokratik partiya (LDP) Yaponiya parlamentining quyi palatasiga o‘tkazilgan muddatidan oldingi saylovlarda partiya 1955-yilda tashkil etilganidan buyon eng yirik va misli ko‘rilmagan g‘alabani qo‘lga kiritdi. Kengaygan institutsional mandat hukmron partiyaga muxolifatning zaifligiga qaramasdan o‘z siyosiy kun tartibini faol amalga oshirish imkonini bermoqda. Mazkur g‘alaba, avvalo, jamiyatda Takaichi yetakchiligiga bo‘lgan yuqori ishonch darajasi hamda samarali siyosiy mobilizatsiya kampaniyasi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, texnologik suverenitetni mustahkamlash va xavfsizlikni kuchaytirishga yo‘naltirilgan Takaichi hukumati tashqi siyosiy kursi Yaponiyaning Yevrosiyo hududida, jumladan Markaziy Osiyoda faolroq ishtirok etishi uchun sharoit yaratmoqda. Bu esa mintaqa uchun investitsiyaviy, energetik va texnologik hamkorlikning kengayish ehtimolini anglatadi. Xususan, O‘zbekiston uchun atom va qayta tiklanuvchi energetika, raqamli transformatsiya hamda infratuzilmani modernizatsiya qilish yo‘nalishlarida hamkorlikni chuqurlashtirish imkoniyatlari ochilmoqda. Saylov natijalari. Saylov yakunlari bosh vazirga nisbatan kuchli jamoatchilik qo‘llovi mavjudligini hamda muxolifatning qonunchilik jarayonlariga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlari sezilarli darajada qisqarganini ko‘rsatdi. Yaponiya parlament tizimida quyi palata ustuvor vakolatlarga ega bo‘lib, yuqori palata tashabbuslarini ham bloklash imkoniyatiga ega. Bundan tashqari, LDP parlament qo‘mitalari ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi, bu esa fiskal, texnologik va mudofaa siyosatini amalga oshirish uchun kengroq institutsional imkoniyatlar yaratadi. Vakillar palatasida LDP 465 o‘rindan 316 tasini qo‘lga kiritib, uchdan ikki qismdan ortiq ko‘pchilikni ta’minladi. Saylovdan oldin partiya atigi 198 mandatga ega edi. G‘alaba ko‘lami shu qadar katta bo‘ldiki, partiya amalda muxolifat vakillariga 14 o‘rinni qoldirishga majbur bo‘ldi. Asosiy muxolif partiya esa avvalgi 167 o‘rniga atigi 49 mandatga ega bo‘ldi. Alohida ahamiyatga ega jihat – bu mamlakat aholisining chorak qismidan ortig‘i yashaydigan Katta Tokio hududidagi g‘alabadir. Bu yerda muxolifat faqat bitta deputatni parlamentga o‘tkaza oldi. Natijada LDP nafaqat hududlarda, balki Yaponiyaning eng rivojlangan va siyosiy jihatdan sezgir saylov bazasida ham ustunlikni ta’minladi. 9-fevral kuni Sanae Takaichi Konstitutsiyani qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha milliy referendum o‘tkazish uchun zarur sharoitlarni tez fursatda yaratish qat’iy niyatini bildirdi hamda yoz oylariga qadar oziq-ovqat mahsulotlariga iste’mol solig‘ini bekor qilish loyihasini taqdim etishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Mazkur tashabbus davlat byudjetiga sezilarli bosim keltirishi mumkin. Takaichi fiskal siyosati. Takaichi ma’muriyati “mas’uliyatli va faol fiskal siyosat” konsepsiyasini ilgari surib, uni iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va davlat moliyasining barqarorligini mustahkamlash vositasi sifatida talqin qilmoqda. Biroq moliyaviy bozorlar ushbu kursga uzoq muddatli foiz stavkalarining oshishi va iyena kursining zaiflashuvi bilan javob berdi, bu esa fiskal siyosat istiqboliga nisbatan shubhalar saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Asosiy xavf oziq-ovqat mahsulotlariga soliqni ikki yil muddatga nol darajaga tushirish tashabbusi bilan bog‘liq bo‘lib, uning yillik qiymati taxminan 5 trillion iyenaga baholanmoqda. Byudjet daromadlaridagi yo‘qotishlarni defitsitni oshirmasdan qanday qoplash masalasi hamda soliq stavkasini keyinchalik qayta tiklash realistikligi ochiq qolmoqda. Shu bilan birga, LDP sun’iy intellekt, yarimo‘tkazgichlar, kosmik sanoat va kemasozlikni o‘z ichiga olgan 17 ta ustuvor yo‘nalishda strategik investitsiyalarni e’lon qildi. Hukumat iqtisodiy o‘sish jadallashuvi soliq tushumlarini oshirish orqali davlat moliyasini sog‘lomlashtiradi deb hisoblamoqda. Ammo investitsiyalar samaradorligini baholash mexanizmlari va yirik xarajatlar sharoitida byudjet intizomini saqlash imkoniyatlari borasida savollar saqlanib qolmoqda. Mudofaa siyosati. Yaponiya siyosatida harbiy komponentning kuchayishi kuzatilmoqda. 2026-yil uchun mudofaa byudjeti rekord darajaga – 9 trillion iyena (taxminan 58 mlrd AQSh dollari)ga yetkazildi, bu 2025-yilga nisbatan 9,4 foiz o‘sishni anglatadi. Bu holat Tokio siyosiy e’tibori va davlat resurslarining tobora ko‘proq ichki va mintaqaviy xavfsizlik masalalariga, ayniqsa Sharqiy Osiyoga yo‘naltirilishini anglatadi. Sohil mudofaasini kuchaytirish maqsadida Yaponiya havo, dengiz va suvosti uchuvchisiz tizimlarini joylashtirish uchun qariyb 100 mlrd iyena ajratishni rejalashtirmoqda. Mudofaa xarajatlarining keskin oshishi va AQSh bilan ittifoqchilik arxitekturasining mustahkamlanishi Yaponiyaning avval investitsiyalar va “yumshoq kuch”ga asoslangan tashqi iqtisodiy modelini bosqichma-bosqich o‘zgartirmoqda. Markaziy Osiyo va O‘zbekiston uchun ta’siri. Sanae Takaichi ma’muriyatining texnologik suverenitet va milliy xavfsizlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosati Yaponiyaning Yevrosiyo yo‘nalishidagi faolligi asta-sekin kengayishini anglatadi. Shu nuqtai nazardan, “Markaziy Osiyo + Yaponiya” formati Tokioning tashqi iqtisodiy va geosiyosiy aloqalarini diversifikatsiya qilish vositasi sifatida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Markaziy Osiyo barqaror logistika va energetik yo‘laklarni shakllantirish hamda tashqi kuch markazlariga qaramlikni kamaytirishga xizmat qiluvchi hudud sifatida ko‘rilmoqda. O‘zbekiston uchun Yaponiyadagi siyosiy o‘zgarishlar atom va yashil energetika, raqamlashtirish, inqirozlarni boshqarish texnologiyalari hamda transport-logistika yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish tashabbuslarida hamkorlikni kengaytirish imkonini yaratadi. Fiskal barqarorlik saqlangan taqdirda, hamkorlik alohida loyihalardan uzoq muddatli strategik sheriklik darajasiga o‘tishi mumkin. Shu bilan birga, Yaponiyaning mintaqadagi ishtiroki tobora strategik mazmun kasb etishi ehtimoli mavjud. Yaponiya tashabbuslari ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish va Xitoyga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan kengroq geosiyosiy jarayonlarning bir qismi sifatida talqin qilinishi mumkin. Umuman olganda, Markaziy Osiyo va Yaponiya o‘rtasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish imkoniyatlari Yaponiyaning ichki siyosiy barqarorligi va makroiqtisodiy holatiga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Xulosa. 2026-yil 8-fevraldagi saylov natijalari Sanae Takaichi shaxsiy siyosiy muvaffaqiyatidan ko‘ra, Liberal-demokratik partiyaning ichki transformatsiya, tashqi siyosiy keskinlik va muxolifat zaifligi sharoitidagi institutsional konsolidatsiyasini aks ettiradi. Bu hukumatga faol fiskal va mudofaa siyosatini amalga oshirish uchun keng siyosiy mandat yaratdi. Biroq ushbu kursning barqarorligi islohotlar sur’ati, makromoliyaviy intizom va jamoatchilik ishonchi o‘rtasidagi muvozanatni saqlash qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Yaponiya mudofaa ustuvorliklarining o‘zgarishi Markaziy Osiyoning Tokio uchun strategik ahamiyatini oshiradi, biroq hamkorlik muhitini murakkablashtiradi. O‘zbekiston uchun bu Yaponiya bilan iqtisodiy hamkorlikni institutsional darajada mustahkamlash bilan birga muvozanatli ko‘pvektorli tashqi siyosatni saqlash zaruratini anglatadi. Prognozlar. Birinchidan, LDP g‘alabasi kamida 2–3 yil davomida Takaichi hukumatiga iqtisodiy va mudofaa siyosatini erkinroq olib borish imkonini beruvchi institutsional oynani yaratadi. Ikkinchidan, Xitoy omilining kuchayishi va Tayvan atrofidagi noaniqlik Yaponiyaning mudofaa xarajatlari yanada oshishini hamda strategik tiyib turish siyosati kuchayishini deyarli kafolatlaydi. Uchinchidan, mazkur saylov natijalari joriy siyosiy siklning eng yuqori nuqtasi bo‘lishi mumkin. 2028-yilgi saylovlarga kelib byudjet yuklamasi va ijtimoiy-iqtisodiy kutishlar jamoatchilik qo‘llovini cheklashi ehtimoli mavjud. Biroq iste’mol solig‘ini bekor qilish dasturi uzaytirilsa, jamiyat ishonchi nisbatan yuqori darajada saqlanib qolishi mumkin. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Muallif: Jasurbek Xamrakulov, JIDU 3-bosqich talabasi Rossiya–Ukraina urushi Yevropa xavfsizlik tizimini tubdan o‘zgartirdi hamda Yevropa davlatlarining harbiy tayyorgarligi va mudofaa-sanoat salohiyatidagi zaif tomonlarni ochib berdi. Hududiy mudofaa yana ustuvor yo‘nalishga aylandi, mudofaa xarajatlari keskin oshdi, NATOning sharqiy qanoti esa bosqichma-bosqich mustahkamlandi. Jumladan, NATO tarkibiga Finlandiya (2023) va Shvetsiya (2024)ning qo‘shilishi alyansning strategik imkoniyatlarini yanada kengaytirdi. Shu bilan birga, Donald Trump ma’muriyati davrida AQShning strategik ustuvorliklarida yuz bergan o‘zgarishlar hamda transatlantik majburiyatlarni taqsimlash bo‘yicha bahslarning yangilanishi Yevropaning Amerika xavfsizlik kafolatlariga qaramligiga doir xavotirlarni kuchaytirdi. Bu holat strategik avtonomiya masalasini qayta ko‘rib chiqish va Germaniya, Fransiya hamda Buyuk Britaniya kabi yirik davlatlar o‘rtasida chuqurroq harbiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun turtki bo‘ldi. Yevropa mudofaa mustaqilligini mustahkamlash yo‘lidagi dastlabki qadamlardan biri 2025-yil 6-mart kuni Yevropa Kengashi yig‘ilishida taqdim etilgan “Readiness 2030” strategik tashabbusi bo‘ldi. Mazkur reja Yevropaning mudofaa infratuzilmasini kuchaytirish uchun 800 mlrd yevrogacha mablag‘ safarbar etishni nazarda tutadi. Bu tashabbus, xususan, AQShning Ukrainaga harbiy yordamni to‘xtatgani va 2025-yil 28-fevral kuni Oq uyda Donald Trump hamda Volodymyr Zelensky o‘rtasida yuzaga kelgan keskin tortishuv ortidan yanada dolzarb tus oldi. 2025-yil may oyida esa Yevropa Komissiyasi tomonidan “SAFE” moliyaviy instrumenti ishga tushirildi. Ushbu 150 mlrd yevrolik fond YI a’zo davlatlariga mudofaa loyihalarini amalga oshirish uchun imtiyozli kreditlar taqdim etishni ko‘zda tutadi. Hukumatlararo darajada 2024-yil noyabr oyida “E5” formati tashkil etildi. Bu norasmiy mexanizm Yevropaning eng yirik mudofaa xarajatlariga ega besh davlati: Fransiya, Germaniya, Italiya, Polsha va Buyuk Britaniya mudofaa vazirlarini birlashtiradi. Uning maqsadi Ukraina urushi hamda YI va NATO mudofaa siyosatining tarkibiy transformatsiyasi sharoitida xavfsizlikda Yevropa o’rnini mustahkamlashdan iborat. Mazkur format Yevropada “istak bildirganlar yadrosi” (“core of the willing”) shakllanayotganini anglatadi. Ya’ni, eng yirik harbiy va iqtisodiy salohiyatga ega davlatlar murakkab YI konsensus tartib-taomillaridan tashqarida tezkor qaror qabul qilishga intilib, yanada moslashuvchan va pragmatik hamkorlik modelini shakllantirmoqda. Ikki tomonlama darajada ham muhim siljishlar kuzatildi. Fridrix Mers Germaniya kansleri lavozimiga kirishgach, 2025-yil 7-may kuni ilk rasmiy tashrifini Fransiyaga amalga oshirdi. Bu tashrif YI doirasidagi ikki yetakchi davlat o‘rtasidagi hamkorlikni jonlantirishga qaratildi. Ayrim tahlilchilarga ko‘ra, ushbu hamkorlik Olaf Shols davrida ma’lum darajada sustlashgan edi. Tashrif yakunida Fransiya va Germaniya muntazam ravishda yig‘ilib, umumiy strategik tahdidlarga operativ javob choralarini ishlab chiqadigan Fransiya-Germaniya Mudofaa va Xavfsizlik Kengashini tuzish niyatini bildirdi. Emmanuel Makron ta’kidlashicha, ikki davlat tanklar, uzoq masofali raketalar va jangovar samolyotlardan tashqari yangi qo‘shma dasturlarni tezlashtirish hamda yangi harbiy imkoniyatlarni rivojlantirishni rejalashtirmoqda. 2025-yil 8-10-iyul kunlari o‘tkazilgan 37-Britaniya-Fransiya sammitida Prezident Emmanuel Makron va Bosh vazir Keir Starmer ishtirok etdi. Unda nafaqat ikki tomonlama mudofaa aloqalarini, balki kengroq Yevropa xavfsizligini mustahkamlash bo‘yicha ham yangi qadamlar qo‘yildi. Xususan, mudofaa hamkorligini modernizatsiya qilish va NATO bilan mos keladigan “Yirik miqyosli jangovar operatsiyalarni amalga oshira oladigan qo‘shma kuchlar”ni shakllantirish maqsadida “Lancaster House 2.0” tashabbusi yo‘lga qo‘yildi. Bundan tashqari, Nortvud deklaratsiyasi ikki davlatning “yadroviy hamkorlik bo‘yicha uzoq yillik va qat’iy majburiyatlari”ni yana bir bor tasdiqladi. Buyuk Britaniya va Fransiya o‘rtasidagi yadroviy koordinatsiyaning chuqurlashuvi natijasida Yevropaga qarshi har qanday jiddiy tahdid endilikda qo‘shma javob choralarini keltirib chiqarishi tobora yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Oradan bir hafta o‘tib, 2025-yil 17-iyul kuni Londonda Buyuk Britaniya Bosh vaziri Keir Starmer va Germaniya kansleri Fridrix Mers tarixiy do‘stlik va ikki tomonlama hamkorlik to‘g‘risidagi shartnomaniimzoladi. Bitimning markaziy qismi mudofaa qoidalaridan iborat bo‘lib, u qurolli hujum sodir bo‘lgan taqdirda o‘zaro yordam ko‘rsatish majburiyatini belgilaydi. Ushbu majburiyatlar 2024-yilda Olaf Scholz davrida tuzilgan “Trinity House Agreement” doirasidagi kelishuvlarga tayanadi. Shartnoma, shuningdek Yevropada konvensional tiyib turish (deterrens) salohiyatini mustahkamlash maqsadida yangi yuqori aniqlikdagi zarba berish imkoniyatlarini birgalikda ishlab chiqishni nazarda tutadi. Xususan, Germaniyaning suvosti kemalariga qarshi kurashuvchi aviatsiyasi Britaniya bazalaridan foydalanish huquqiga ega bo‘ldi, nemis ekipajlari esa Buyuk Britaniyaning P-8A dengiz patrul samolyotlarida tayyorgarlikdan o‘tadi. Bosh vazir Starmer uchun Germaniya bilan mudofaa pakti Brexitdan keyingi davrda Yevropaning yetakchi davlatlari bilan yaqin hamkorlikni tiklashga qaratilgan muhim strategik qadam sifatida baholanmoqda. Umuman olganda, ushbu jarayonlar Yevropada yetakchi davlatlar atrofida shakllanayotgan yangi mudofaa yadrosining paydo bo‘layotganini ko‘rsatadi. Bu yadro strategik avtonomiya, harbiy-sanoat integratsiyasi va tezkor qaror qabul qilish mexanizmlarini kuchaytirish orqali Yevropa xavfsizlik arxitekturasini yangi bosqichga olib chiqishga intilmoqda. Shu bilan birga, “Veymar uchburchagi” (Germaniya, Fransiya va Polshani birlashtiruvchi format) yana strategik ahamiyat kasb etdi. 2025-yil sentabr oyida ushbu uch davlat Ukrainani Yevropa xavfsizlik va mudofaa tizimiga yanada chuqurroq integratsiya qilish zarurligini ta’kidlab, Kiyevning Yevropa mudofaa mexanizmlarida yanada institutsional va tizimli rol o‘ynashiga o‘tish kerakligini ilgari surgandi. So‘nggi tashabbuslarga to‘xtaladigan bo‘lsak, 28-yanvar kuni Germaniya moliya vaziri Lars Klingbeil hamda uning fransiyalik hamkasbi Roland Leskur Polsha, Ispaniya, Italiya va Niderlandiya moliya vazirlari bilan onlayn uchrashuv o‘tkazdi. Bu uchrashuv yangi taklif etilgan “E6” formati doirasida bo‘lib, Yevropaning yirik iqtisodiy davlatlari o‘rtasida mudofaa sohasidagi muvofiqlashtirishni kuchaytirishga qaratilgan. Mazkur tashabbus “ikki tezlikli Yevropa” modeli sifatida ta’riflanmoqda. Uning maqsadi, ayniqsa mudofaa masalalarida Yevropa Ittifoqining 27 a’zo davlati o‘rtasidagi murakkab va sekin konsensus jarayonlarini chetlab o‘tishdir. Klingbeil ta’kidlaganidek, tashabbusning to‘rtta asosiy ustunidan biri mudofaa xarajatlarini oshirishdan iborat. Bu jarayonlar Germaniyaning 2026-yilgi federal byudjeti ham to‘ldiradi. Unda Bundeswehr uchun 82,69 mlrd yevro ajratilgan bo‘lib, bundan tashqari maxsus mudofaa jamg‘armasidan qo‘shimcha 25,5 mlrdyevro ko‘zda tutilgan. Kansler Fridrix Mers Germaniyani “Yevropadagi eng kuchli armiya”ga aylantirish niyatini ochiq e’lon qildi hamda Jahon Iqtisodiy Forumining Davosdagi yig‘ilishida mudofaa xarajatlarini YAIMning 5 foizigacha yetkazish rejasini tasdiqladi. Kengroq geosiyosiy kontekstda esa Yevropa yetakchilarining Grenlandiya masalasida bildirgan qat’iy pozitsiyasi ham e’tiborga molikdir. AQSh prezidenti tomonidan Daniya hududi bo‘lgan Grenlandiyaga nisbatan yangilangan bosim fonida, Yevropa davlatlari faqat Grenlandiya va Denmark o‘z kelajagini belgilash huquqiga ega ekanini ta’kidladi. Bu esa xavfsizlik sohasida yangi institutsional islohotlar zarurati haqidagi muhokamalarni yanada faollashtirdi. Myunxen Xavfsizlik Konferensiyasi doirasida Buyuk Britaniya mudofaa vaziri John Healey uzoq masofali gipertovushli qurollarga ajratiladigan mablag‘ joriy yilda 400 mln funt sterlingdan oshishini ma’lum qildi. Shuningdek, hukumat Fransiya, Germaniya va Italiya bilan birgalikda raketa tizimlarini ishlab chiqish muhimligini ta’kidladi. Bu Yevropa miqyosida harbiy salohiyatni muvofiqlashtirilgan tarzda rivojlantirishga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi sifatida baholanmoqda. Konferensiya davomida Bosh vazir Keir Starmer Buyuk Britaniya va Yevropa o‘rtasidagi mudofaa hamkorligini chuqurlashtirishning “shoshilinch zarurati”ni ta’kidladi. U Brexitdan o‘n yil o‘tib, London qit’a bilan munosabatlarning yangi bosqichiga o‘tishga intilayotganini, bunga Rossiyadan kelayotgan uzoq muddatli tahdid hamda Yevropaning o‘z xavfsizligi uchun ko‘proq mas’uliyatni zimmasiga olishi zarurati sabab bo‘layotganini qayd etdi. Starmer Buyuk Britaniyaning “SAFE” dasturida ishtirok etish imkoniyatini qayta ko‘rib chiqishni qo‘llab-quvvatladi hamda barcha Yevropa demokratiyalari uchun ochiq bo‘lgan hukumatlararo Yevropa mudofaa mexanizmini yaratish g‘oyasini muhokama qilmoqda. Shu bilan birga, u Yevropa mudofaa avtonomiyasini mustahkamlash AQSh bilan aloqalarni susaytirish yoki NATOdan uzoqlashishni anglatmasligini ta’kidladi va alyansni “tarixdagi eng samarali mudofaa ittifoqi” deb atadi. Grenlandiya atrofidagi tarangliklarga qaramay, Yevropa ritorikasi NATOni kollektiv xavfsizlikning asosiy tayanchi sifatida ko‘rishda davom etayotganini ko‘rsatmoqda. Biroq Yevropa yetakchilarining ambitsiyalari va ehtiyotkor qadamlariga qaramay, manfaatlar va ustuvorliklardagi tafovutlar saqlanib qolmoqda. So‘nggi yillardagi eng yirik mudofaa tashabbuslaridan biri “Future Combat Air System” (FCAS) dasturi jiddiy inqirozga duch keldi. Dastur “Airbus, Dassault Aviation” va Ispaniya hamkorligida oltinchi avlod yevropa qiruvchi samolyotni ishlab chiqishni maqsad qilgan edi. Biroq boshqaruv modeli, texnik parametrlar va strategik talablar borasidagi, ayniqsa Parij va Berlin o‘rtasidagi kelishmovchiliklar jarayonni keskin murakkablashtirdi. Fransiya yadroviy qurol tashishga va aviatashuvchilardan foydalanishga qodir yagona platformani ishlab chiqishni talab qilmoqda, Germaniya esa bunday talabni zarur deb hisoblamaydi. Natijada, dastur deyarli to‘xtab qolish darajasiga yetdi. Murosa sifatida Airbus ikki alohida qiruvchi platformani umumiy raqamli tizimi orqali bog‘lash taklifini ilgari surdi, biroq bu ham tub strategik va sanoat ziddiyatlarini to‘liq bartaraf eta olmadi. Shu munosabat bilan muqobil ssenariylar ham muhokama qilinmoqda. Germaniya AQShda ishlab chiqarilgan F-35 samolyotlari xaridini kengaytirishi mumkin, Fransiya esa umumyevropa yechimi amalga oshmasa, milliy qiruvchi platformasini mustaqil ravishda ishlab chiqish yo‘lidan borishi ehtimoli bor. Bu holat to‘liq integratsiyalashgan Yevropa mudofaa loyihalarini shakllantirishdagi tizimli murakkabliklarni yaqqol namoyon etadi. Umuman olganda, yuqorida qayd etilgan tashabbuslar shunchaki hamkorlikning kengayishini emas, balki Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Polsha atrofida shakllanayotgan “funksional yadro”ning bosqichma-bosqich paydo bo‘layotganini ko‘rsatadi. Ushbu davlatlar Yevropadagi eng katta harbiy byudjetlarga, rivojlangan mudofaa-sanoat bazasiga ega bo‘lib, Parij va London yadroviy salohiyatni ham saqlab qolgan. Biroq bu yadro hozircha gibrid va to‘liq institutsionallashmagan tuzilma bo‘lib qolmoqda. Buyuk Britaniya YI doirasidan tashqarida turib, barcha Yevropa demokratiyalari uchun ochiq hukumatlararo mexanizmlarni ilgari surmoqda. Fransiya esa an’anaviy ravishda YI ichidagi Yevropa o‘lchamini kuchaytirishni ustuvor deb biladi. Germaniya esa oraliq pozitsiyani egallab, chuqurroq integratsiyani qo‘llab-quvvatlar ekan, transatlantik yechimlarga ham tayanishda davom etmoqda. FCAS kabi inqirozlar strategik talablar, harbiy imkoniyatlar va sanoat yukini taqsimlash masalalaridagi tafovutlar integratsiya jarayonini qanchalik murakkablashtirishini ko‘rsatadi. Shunday qilib, Yevropa mudofaasining yangi yadrosi shakllanmoqda, biroq yaqin istiqbolda u markazlashgan yagona tuzilma sifatida namoyon bo‘lishi ehtimoli past. Hamkorlik ko‘proq o‘zaro ustma-ust tushadigan ikki va ko‘p tomonlama kelishuvlar asosida rivojlanadi. Asosiy vazifa YI strategik avtonomiyasi va transatlantik ittifoq o‘rtasida muvozanatni saqlashdir. Bu jarayonda Yevropa davlatlari NATO doirasida o‘z rolini mustahkamlab, AQShga ortiqcha qaramlikni kamaytirishga intiladi, biroq kollektiv mudofaa tizimining asoslarini zaiflashtirmaslikka harakat qiladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aksettirmaydi.

Oʻnlab yillar davomida Amerika kafolatlari va “tarix oxiri” kontseptsiyasiga asoslangan Yevropa xavfsizligining zamonaviy arxitekturasi bugungi kunda sezilarli transformatsiyani boshdan kechirmoqda. So‘nggi yillar voqealari transatlantik hamkorlik himoyasi ostida mudofaaga minimal xarajatlar davri muhim o‘zgarishlar davridan o‘tayotganini ko‘rsatdi. Buyuk davlatlar o‘rtasidagi kuchlar muvozanati o‘zgarishi bilan tavsiflangan global tartibning transformatsiyasi Yevropa Ittifoqi oldiga muhim strategik savollarni qo‘ymoqda. Vaziyat Qo‘shma Shtatlarning 2025 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasida“Yevropaning hozirgi kursiga qarshilik ko‘rsatish” chaqirig‘i va hamkorlarga nisbatan savdo tariflarining joriy etilishi mavjud kelishuvlarni qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatgani bilan murakkablashmoqda. Shimoliy Atlantika shartnomasining 5-moddasi bo‘yicha rasmiy majburiyatlar saqlanib turilsa ham, AQShning strategik ustuvorliklari Xitoy bilan raqobatni boshqarishga qarab siljiyapti. O‘z xavfsizligini ta’minlash va fuqarolar manfaatlarini himoya qilish uchun Yevropaga mudofaa masalalarida faolroq rol o‘ynash, o‘zining integratsiyalashgan harbiy salohiyatini rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Mudofaa masalalarida Yevropaning AQShga tarixiy bog‘liqligi xavfli xavfsizlik illyuziyasini yaratdi, bu milliy qurolli kuchlarning degradatsiyasiga va harbiy-sanoat majmuasining chuqur parchalanishiga olib keldi. Qo‘shma Shtatlarning Yevropa xavfsizlik tizimidagi roli an’anaviy ravishda juda muhim bo‘lib, u nafaqat xavfsizlik kafolatlarini ta’minlab kelgan, balki strategik razvedka, sun’iy yo‘ldosh aloqasi, havoda yonilg‘i quyish va og‘ir transport aviatsiyasi kabi muhim imkoniyatlarni ham taqdim etgan. Ukrainadagi mojaro xalqaro missiyalar va inqirozlarga javob berish uchun moslashtirilgan Yevropa armiyalari yuqori intensivlikdagi operatsiyalarni olib borish imkoniyatlarini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatdi, bu yerda hal qiluvchi omil nafaqat texnologik ustunlik, balki ishlab chiqarish hajmi, logistika va mudofaa xaridlarining barqarorligi ham hisoblanadi. Ukrainadagi vaziyat hal etilsa ham, ishonchli xavfsizlik tizimini saqlash zarurati saqlanib qolmoqda: Rossiya o‘z harbiy salohiyatini mustahkamlashda davom etmoqda, bu NATOning sharqiy yo‘nalishda doimiy tayyorgarlikni saqlashini talab qiladi. Yevropa xavfsizligining arxitekturasi transatlantik hamkorlik va Amerika kafolatlariga tayanib turgan ekan, Yevropa mudofaa avtonomiyasini rivojlantirish loyihalari ma’lum cheklovlarga duch kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, Germaniya kantsleri Fridrix Mertsning Fransiya prezidenti Emmanuel Makron va Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer bilan frantsuz va britaniya yadroviy to‘xtatish kafolatlarini Yevropa darajasiga kengaytirish bo‘yicha muzokaralar boshlanishi haqidagi bayonoti diqqatga sazovordir, bu ularning yadro salohiyatini “yevropalashtirilishi” haqidagi ilgari nazariy muhokamani amaliy siyosat maydoniga ko‘chirmoqda. YeI davlatlarining oddiy qurollar sohasidagi imkoniyatlarining joriy holatini tahlil qilish fundamental paradoksni ochib beradi: umumiy harbiy xarajatlar 290 milliard yevrοdan oshsa ham, Yevropaning haqiqiy jangovar tayyorgarligi past darajada qolmoqda. NATO mamlakatlari 2035 yilga kelib xarajatlarni YaIMning 3,5% gacha oshirishga kelishib olganiga qaramay, faqat moliyaviy tashkil etuvchi strukturaviy muammoni hal qila olmaydi. 1 trillion dollarga yaqinlashayotgan AQShning muhim mudofaa byudjeti Vashingtonga ilmiy-tadqiqot va tаjribaviy-konstruktorlik ishlariga yirik Yevropa mamlakatlarining umumiy harbiy byudjetlariga qiyoslanadigan summalarni sarmoya kiritish imkonini beradi. Bu texnologik tafovut vaziyatini yaratadi, bu yerda Amerika qurollarini sotib olish ko‘pincha Yevropa uchun narx-sifat nisbati nuqtai nazaridan afzalroq yechim bo‘ladi. Yevropa yondashuvlari samaradorligini oshirish uchun asosiy imkoniyat milliy darajada koordinatsiyani kuchaytirish va funksiyalarning takrorlanishini bartaraf etish bilan bog‘liq. Asosiy cheklov YeIning institutsional arxitekturasi bo‘lib qolmoqda: mudofaa bo‘yicha qarorlar hamon konsensusni talab qiladi va strategik madaniyatlar farqi (Polshaning safarbarlik mantiqidan janubiy Yevropa mamlakatlarining O‘rta yer dengizi ustuvorliklarigacha) yagona rejalashtirish uchun ma’lum murakkabliklarni yaratadi. Har bir davlat o‘zining sanoat bazasini saqlab qolishga intiladi, bu qurollarning nisbatan kichik seriyalarini ishlab chiqarishga olib keladi va miqyos iqtisodiyotini amalga oshirishni qiyinlashtiradi. Yevropa mamlakatlarining mudofaa vazirliklari ba’zan integratsiya masalalarida ehtiyotkorlik ko‘rsatadi, bu mavjud tuzilmalar va milliy kompaniyalarning shartnomalarini saqlab qolish istagi bilan bog‘liq. Mutaxassislarning baholariga ko‘ra, mudofaa sohasida integratsiyaning yo‘qligi tufayli yillik yo‘qotishlar 25 dan 30 milliard yevrogacha tashkil etadi va qo‘shma xaridlar qayta qurollanish xarajatlarini ikki baravar kamaytirishga imkon beradi. Taqqoslash uchun: agar AQSh bitta asosiy jangovar tank turi - M1 Abramsni ishlatsa, Yevropa davlatlari armiyalarida o‘n yetti xil turdagi tanklar mavjud. Shunga o‘xshash vaziyat piyoda jangovar mashinalari, artilleriya tizimlari va aviatsiya bo‘yicha ham kuzatilmoqda. Qurollarning bunday xilma-xilligi logistik muammolarni yaratadi, AQShning Indo-Tinch okeani mintaqasiga e’tiborini qaratishi sharoitida qo‘shimcha muvofiqlashtirish va yordamisiz qo‘shma operatsiyalarni murakkablashtiradi. Beshinchi avlod F-35 qiruvchi samolyoti dasturi yorqin misoldir. Germaniya, Polsha va Niderlandiya tomonidan ushbu samolyotni keng miqyosda sotib olish Amerika hamkorlariga texnologik bog‘liqlikni anglatadi. F-35ni sotib olish orqali Yevropa mamlakatlari ilg‘or raqamli ekotizimga kirish imkonini oladi, bu ma’lum o‘zaro bog‘liqlikni saqlab turib, yuqori darajadagi texnologik imkoniyatlarni ta’minlaydi. Shu bilan birga, so‘nggi ikki yil ichida Yevropa mamlakatlarining barcha mudofaa xaridlarining taxminan 78% tashqi yetkazib beruvchilarga, asosan Xorijiy harbiy savdo mexanizmi orqali Amerika kompaniyalariga yo‘naltirilgan. Bu Amerika mudofaa sanoatining raqobatbardoshligini aks ettiradi, ammo ayni paytda ko‘proq muvozanatni ta’minlash uchun Yevropa texnologik bazasini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Ukrainadagi mojaro ta’minot manbalarini diversifikatsiya qilish muhimligini ko‘rsatdi: Yevropa ishlab chiqarishi 155 mm kalibrli snaryadlar taqchilligini to‘ldirishda qiyinchiliklarga duch keldi, HIMARS, Patriot raketalari va real vaqt rejimidagi razvedka ma’lumotlari kabi yuqori texnologiyali tizimlar asosan Amerika hamkorlaridan keldi. Bu Yevropa xavfsizlik tizimining barqarorligini oshirish uchun o‘z ishlab chiqarish imkoniyatlarini rivojlantirish muhimligini ta’kidlaydi. Mudofaa xaridlarining parchalanishi iqtisodiy samaradorlikka ta’sir qiladi va Yevropa davlatlari uchun qo‘shimcha byudjet yuklarini yaratadi. Zamonaviy sharoitlarda mudofaa nafaqat xarajat maddasi, balki Yevropaning sanoat siyosatining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi: o‘q-dorilar, pilotsiz tizimlar, kiberxavfsizlik vositalari va kosmik razvedka ishlab chiqarish umuman YeIning texnologik raqobatbardoshligini saqlashga yordam berishi mumkin. Hozirgi geosiyosiy vaziyat Yevropani transatlantik munosabatlar asoslarini qayta o‘ylash zaruriyati oldiga qo‘ydi, “mas’uliyatni taqsimlash” kontseptsiyasi amaliy ahamiyat kasb etmoqda. AQShdagi byudjet cheklovlari turli hududlarda Amerika ishtirокini tuzatishga yordam berishi mumkin. Natijada, YeI tanlov oldida turibdi: mudofaa sohasida integratsiyani rivojlantirish va xavfsizlik sohasida mustaqil o‘yinchi sifatida o‘z rolini mustahkamlash yoki joriy holatni saqlash, bunda qit’aning imkoniyatlari katta darajada tashqi omillarga bog‘liq. Yanada integratsiyalashgan mudofaa tuzilmalari kontseptsiyasini rivojlantirib, YeI samarali muvofiqlashtirish mexanizmlarini yaratishi mumkin. Bu bosqichma-bosqich integratsiyani nazarda tutadi, uning birinchi bosqichi Ispaniya va Italiya kabi muhim harbiy imkoniyatlarga ega mamlakatlar sezilarli hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan 50 dan 100 ming kishigacha bo‘lgan Tez joylashish kuchlarini shakllantirishdan iborat bo‘lishi mumkin. Bu kuchlar yagona qo‘mondonlikka ega bo‘lishi va Sharqiy Yevropa davlatlarining qurolli kuchlari bilan muvofiqlashtirilib ishlashi kerak. Ushbu strategiyani amalga oshirishning eng muhim vositasi innovatsion rivojlanishga uzoq muddatli investitsiyalar uchun “Yevropa mudofaa obligatsiyalari”ni joriy etishni o‘z ichiga olgan moliyaviy integratsiya hisoblanadi. To‘liq avtonomiya uchun Yevropaga nafaqat xaridlarni, balki razvedka hamkorligini ham birlashtirish, yagona “YeI Razvedka hamkorligi xizmati”ni va Buyuk Britaniya ishtirokidagi Yevropa Xavfsizlik kengashini yaratish maqsadga muvofiqdir. Muhim amaliy qadam Yevropadagi qo‘shma kuchlarning oliy qo‘mondoni lavozimiga Yevropa generalini tayinlash bo‘lishi mumkin, bu Yevropa davlatlarining o‘z xavfsizligini ta’minlashdagi o‘sgan rolini aks ettiradi. Bunday choralar jamoatchilikning qo‘llab-quvvatlashiga ega: so‘rovlarga ko‘ra, yevropaliklаrning atigi 19% o‘z milliy armiyalariga to‘liq ishonadi, 60% esa umumyevropa mudofaa tuzilmalari g‘oyasini ijobiy baholaydi. Bunday o‘zgarishlarga siyosiy iroda asta-sekin shakllanmoqda: yetakchi siyosatchilar xaridlarni muvofiqlashtirish vakolatlarining bir qismini milliy ustidan turuvchi darajaga o‘tkazish imkoniyatini faol muhokama qilmoqdalar. Strategik avtonomiyaga yo‘l Yevropa yetakchilaridan milliy manfaatlar va jamoaviy xavfsizlik maqsadlari o‘rtasida muvozanatni talab qiladi. Ko‘proq mustaqil Yevropa AQSh uchun yanada samarali va bashorat qilinadigan hamkor bo‘lishi mumkin, qo‘shni hududlarda barqarorlashtirish vazifalarini mustaqil hal qilishga qodir, shu bilan Amerika hamkorlariga global ustuvorliklar bo‘yicha resurslarni to‘plash imkonini beradi. Yevropa harbiy salohiyatini rivojlantirish transatlantik hamkorlikni zaiflashtirishdan ko‘ra, mas’uliyatni yanada muvozanatli taqsimlash orqali uni mustahkamlash usuli sifatida qaralmoqda. Ushbu maqsadga erishish yo‘lida tarixiy xususiyatlar va turli strategik madaniyatlar bilan bog‘liq mamlakatlar o‘rtasidagi yondashuvlardagi farqlar mavjud, ammo yangi avlod qiruvchi samolyoti va tank platformalarini ishlab chiqish bo‘yicha qo‘shma loyihalar hamkorlikning yangi modeli uchun asos yaratmoqda. Shunday qilib, yanada integratsiyalashgan va samarali Yevropa mudofaa tizimi qit’aga kelajak jahon tartibining konturlarini belgilashda faolroq rol o‘ynash imkonini beradi va transatlantik hamkorlikni yanada teng asosda mustahkamlaydi. Strategik avtonomiya mavjud ittifoqlarga alternativa sifatida emas, balki o‘zgaruvchan xalqaro muhitda Yevropa xavfsizligini ta’minlashning muhim sharti sifatida qaralmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarovaning yangi maqolasida Markaziy Osiyo davlatlarining Afg‘onistonga nisbatan faolroq siyosat yuritish sabablari hamda bu jarayonning mintaqaviy bog‘liqlik arxitekturasiga ta’siri tahlil qilinadi. Muallif 2026 yil boshida Qozog‘iston va O‘zbekiston yetakchilarining Pokistonga amalga oshirgan davlat tashriflari transport yo‘laklari, sanoat hamkorligi va energetik o‘zaro bog‘liqlikka asoslangan yangi pragmatik hamkorlik modelini shakllantirayotganini ta’kidlaydi. Maqolada transafg‘on temir yo‘l loyihalarining jadallashuvi va yangi “Shimol–Janub” transport yo‘nalishlarining rivojlanishiga alohida e’tibor qaratiladi. Xususan, G‘arbiy Transafg‘on temir yo‘li hamda “O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston” loyihasi Markaziy Osiyo davlatlari uchun Pokiston portlari orqali Hind okeaniga muqobil chiqish yo‘llarini yaratishda muhim omil sifatida baholanadi. Muallifning fikricha, ushbu tashabbuslarga qiziqish nafaqat mintaqaning geografik izolyatsiyasi, balki global logistika tizimidagi geosiyosiy o‘zgarishlar bilan ham bog‘liq. Nargiza Umarova transport loyihalari va energetik infratuzilma o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ham tahlil qilib, TAPI gaz quvuri va tashqi aktorlarning roliga to‘xtaladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqada tranzit ambitsiyalarining kengayishi Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida kuchliroq muvofiqlashtirishni talab qiladi, aks holda parallel tashabbuslar umumiy siyosiy va iqtisodiy samarani pasaytirishi mumkin. Xulosa qilib, muallif Afg‘oniston va Pokiston bilan hamkorlik masalalarida yagona yondashuvni shakllantirish hamda mintaqa davlatlari o‘rtasida institutsional muloqotni kuchaytirish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, infratuzilmaviy strategiyalarni uyg‘unlashtirish orqali Markaziy Osiyo Yevrosiyo transport tizimida o‘z rolini mustahkamlashi mumkin. Maqolani CACI Analyst saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarova o‘zining tahliliy maqolasida Eronning Yevroosiyo transport yo‘nalishlarini qayta shakllantirish jarayonida qanday qilib markaziy o‘yinchiga aylanganini ko‘rib chiqadi. Geosiyosiy beqarorlik, Tehronga nisbatan sanksiyalar bosimi va Shimoliy yo‘lakdagi uzilishlar fonida, Eron o‘zini Sharqiy Osiyo, Yaqin Sharq va Yevropani bog‘lovchi asosiy quruqlik ko‘prigi sifatida ko‘rsatish uchun Markaziy Osiyo davlatlari bilan transport diplomatiyasini qanday kuchaytirayotgani ochib berilgan. Janubiy yo‘lak mavhum muqobil sifatida emas, balki savdo geografiyasining o‘zgarishi va an’anaviy yo‘nalishlardagi xatarlarning ortishiga amaliy javob sifatida taqdim etilmoqda. Maqolaning asosiy g‘oyasi shundaki, Janubiy yo‘lak bir vaqtning o‘zida bir nechta ishtirokchilarning strategik manfaatlarini muvofiqlashtiradi. Dengiz xavfsizligi va Ukrainadagi urush tufayli cheklangan Xitoy uchun trans-Eron yo‘llari Yevropa Ittifoqiga yuqori qiymatli eksport uchun texnik jihatdan samarali, konteynerga qulay quruqlik variantini taklif etadi. Eron uchun temir yo‘l infratuzilmasiga, jumladan, yangi tranzit yo‘laklari va transchegaraviy aloqalarga yo‘naltirilgan keng ko‘lamli investitsiyalar uning Sharq-G‘arb eng qisqa quruqlik yo‘li sifatidagi rolini mustahkamlashga qaratilgan. Markaziy Osiyo uchun ushbu loyihalarda ishtirok etish tranzit raqobatbardoshligini oshiradi, eksport yo‘llarini xilma-xil qiladi va biror-bir yagona yo‘lak yoki hamkorga haddan tashqari qaramlikni kamaytiradi. Muallif o‘z xulosalarida Janubiy yo‘lakning strategik ahamiyati faqat logistika bilan cheklanib qolmasligini ta’kidlaydi. Eronning Fors ko‘rfazi va Hind okeanidagi portlariga chiqish imkoniyati Markaziy Osiyo savdosi uchun yangi shimol-janub yo‘nalishlarini ochib, mintaqaning global aloqalarini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, uning fikricha, barqaror rivojlanish uyg‘unlashtirilgan transport siyosati, yagona hujjatlashtirish standartlari va Eron bilan bog‘liq geosiyosiy xatarlarni boshqarishga jamoaviy yondashuvni talab qiladi. Bu esa transport diplomatiyasini Markaziy Osiyoning uzoq muddatli strategik mustaqilligining asosiy vositasiga aylantiradi. “CACI Analyst”da o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Timur Dadabayev о‘z maqolasida Yaponiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosati evolyutsiyasini tahlil qilib, 2025 yilda Tokio “Markaziy Osiyo + Yaponiya” formati doirasida sun’iy intellekt (SI) sohasidagi hamkorlikka alohida e’tibor qaratganini ta’kidlaydi. Infratuzilmaviy va texnologiyaga yo‘naltirilgan modellardan farqli o‘laroq, Yaponiya AIni, avvalo, institutsional rivojlanish, boshqaruv va kadrlar tayyorlash vositasi sifatida ilgari surmoqda. Muallifning qayd etishicha, yapon yondashuvi boshqa Osiyo davlatlari strategiyalaridan sezilarli darajada farq qiladi. Agar Xitoy va Koreya Respublikasi raqamli infratuzilma hamda korporativ texnologik loyihalarga tayanayotgan bo‘lsa, Yaponiya AIni mavjud ma’muriy jarayonlarga, ayniqsa davlat boshqaruvi, bojxona va logistika sohalariga bosqichma-bosqich integratsiya qilishga urg‘u bermoqda. Bu holatda sun’iy intellekt mustaqil texnologiya emas, balki davlat institutlari samaradorligini oshirish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Dadabayev fikricha, bunday model SIni joriy etish bilan bog‘liq siyosiy va boshqaruv risklarini kamaytiradi. Shu bilan birga, u tashqi boshqaruv standartlarining mustahkamlanishiga ham olib kelishi mumkin. Chunki algoritmlar va tahliliy modellar ko‘pincha mintaqadan tashqarida ishlab chiqiladi va Markaziy Osiyo davlatlari samaradorlik, risk va “yaxshi boshqaruv” haqidagi tashqi tasavvurlarni yetarli darajada mahalliy moslashtirmasdan qabul qilib qolish xavfi mavjud. Maqolada transport va logistika bog‘liqligida, jumladan Transkaspiy yo‘nalishi doirasida AIdan foydalanish masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Raqamlashtirish xarajatlarni kamaytirish va savdo jarayonlarining bashorat qilinuvchanligini oshirishga xizmat qilsa-da, muallif tashqi ma’lumotlar va standartlarga qaramlikni oldini olish uchun milliy tahliliy salohiyatni rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi. Xulosa qilib, Timur Dadabayev Markaziy Osiyo davlatlari uchun SI diplomatiyasida ishtirok etish nafaqat texnologik moslashuvni, balki o‘z sun’iy intellekt tizimlarini shakllantirish va tartibga solishga qodir institutsional tayyorgarlikni ham talab qilishini qayd etadi. Aks holda, hamkorlikdan olinadigan foyda nosimmetrik bo‘lib qolishi va mintaqaning strategik avtonomiyasini cheklashi mumkin. East Asia Forum’da o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.