Abbos Boboxonov va IXTI tadqiqotchi-stajyori Muhammad Xo‘janazarov global ilmiy iste’dodlarning o‘zgaruvchan geografiyasini tadqiq etadilar. Mualliflar Amerika Qo‘shma Shtatlari va Buyuk Britaniya universitetlaridan taniqli tadqiqotchilarning Xitoy institutlariga ko‘chib o‘tish tendensiyasi kuchayib borayotganiga e’tibor qaratib, ushbu holatlar ilmiy tajriba uchun xalqaro raqobatdagi keng ko‘lamli o‘zgarishlarning bir qismi ekanligini ta’kidlaydilar.
Sharhda Xitoyning mavqeyini mustahkamlovchi omillar, jumladan, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga sarflanadigan xarajatlarning oshishi, ishga jalb qilish bo‘yicha yirik rag‘batlantirish paketlari, maxsus viza mexanizmlari hamda xorijdagi xitoylik va chet ellik olimlarni jalb qilishga qaratilgan uzoq muddatli dasturlar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, maqolada G‘arb tadqiqot tizimlariga ta’sir o‘tkazayotgan bosimlar, jumladan, moliyalashtirishdagi noaniqlik, immigratsiya qoidalarining qat’iylashuvi va xalqaro ilmiy hamkorlik ustidan nazoratning kuchayishi ko‘rib chiqiladi. Alohida e’tibor sun’iy intellekt sohasiga qaratilgan bo‘lib, bu yo‘nalishda AQSHga tadqiqotchilar oqimining kamayishi Amerika va Xitoy modellari o‘rtasidagi texnologik samaradorlik tafovutining sezilarli darajada qisqarishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelgan.
Shunga qaramay, mualliflar ushbu jarayonlarni shunchaki G‘arbdan ortga qaytarib bo‘lmaydigan "aqllar ketishi" (brain drain) sifatida talqin qilishdan ogohlantiradilar. Ilmiy mobillik tobora xalqaro "aqllar aylanishi" shaklini olmoqda, AQSH va Buyuk Britaniya esa ilmiy-tadqiqot muassasalari, universitet tizimlari va yuqori malakali olimlarni tayyorlashda o‘zining katta afzalliklarini saqlab qolmoqda. Sharh xulosasiga ko‘ra, Xitoy yutuqlarining barqarorligi nafaqat moliyalashtirish va kadrlarni jalb qilishga, balki jahon darajasidagi ilmiy tadqiqotlar uchun zarur bo‘lgan institutsional mustaqillik va ochiqlikni ta’minlash qobiliyatiga ham bog‘liq bo‘ladi.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
