Muallif: Mohidil Nizamova, JIDU doktoranti
Qozog‘iston neftining “Do‘stlik” neft quvuri orqali Germaniyadagi Shvedt neftni qayta ishlash zavodi yo‘nalishida tranzitining ehtimoliy to‘xtatilishi faqatgina texnik yo‘nalishning o‘zgarishi emas, balki Yevropaning muhim bozoriga chiqish kanallaridan birining qisqarishini anglatadi. Rossiya infratuzilmasiga mavjud yuqori darajadagi bog‘liqlik hamda sanksiyalar bosimi sharoitida ushbu holat Qozog‘istonning xomashyo eksportiga asoslangan iqtisodiy modelining zaifligini kuchaytiradi va aholiga ijtimoiy hamda iqtisodiy xavflar shaklida ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, Yevropa Ittifoqiga neft eksporti Qozog‘iston uchun strategik ahamiyatga ega. Mamlakat Yevropa Ittifoqining eng yirik besh neft yetkazib beruvchisi qatoriga kiradi, bunda tranzit asosan Rossiya hududi orqali amalga oshiriladi. Rossiya infratuzilmasidan foydalanish hozirgi sharoitda Kaspiy dengizi orqali Ozarbayjon, Gruziya va Turkiya yo‘nalishidagi “O‘rta yo‘lak”ga nisbatan iqtisodiy jihatdan arzonroq hisoblanadi. Biroq ushbu muqobil yo‘nalish qimmat, quvvat jihatidan cheklangan hamda mintaqaviy beqarorliklarga sezgir hisoblanadi. “Do‘stlik” neft quvuri orqali Germaniyaga neft yetkazib berishning to‘xtatilishi Qozog‘istonning Yevropa bozoridagi harakat imkoniyatlarini kamaytiradi va muqobil yo‘nalishlar yetarli darajada kengaytirilmagan taqdirda eksport tushumlarining qisqarishiga olib kelishi mumkin.
Ikkinchidan, Rossiyaga qarshi sanksiyalar Qozog‘iston uchun Yevropa bozorida raqobat va xavflar muhitini shakllantirdi. Bir tomondan, Rossiya eksportiga bosim Qozog‘iston egallashga intilayotgan bozor imkoniyatlarini kengaytiradi; ikkinchi tomondan esa Rossiya infratuzilmasidan foydalanish siyosiy va iqtisodiy bosim vositasiga aylanib bormoqda, jumladan, ayrim tranzit yo‘nalishlarining vaqtincha to‘xtatilishi orqali. Germaniya yo‘nalishining yopilishi investorlar uchun noaniqlikni kuchaytiradi, tranzit xavflarini sug‘urtalash xarajatlarini oshiradi hamda logistika xarajatlarining ortishiga sabab bo‘ladi. Bu esa investitsiyalar hajmining kamayishi, davlat byudjetiga bosimning kuchayishi va natijada ijtimoiy dasturlar, infratuzilma hamda bandlik sohalarini moliyalashtirish imkoniyatlarining cheklanishiga olib kelishi mumkin.
Uchinchidan, aholiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar bir nechta kanallar orqali namoyon bo‘ladi. Neft-gaz sektori eksport tushumlari va soliq bazasining muhim qismini shakllantiradi, shuning uchun eksport oqimlarining qisqarishi davlat sektorida ish haqlarini oshirish, ijtimoiy to‘lovlar hamda hududiy rivojlanish dasturlari uchun moliyaviy imkoniyatlarni cheklaydi. Qozog‘iston xom neftni deyarli to‘liq eksport qiladi, shu sababli tashqi bozorlar va narxlar ichki iqtisodiy jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tashqi sharoitlar yomonlashgan taqdirda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashuvi, logistika, xizmat ko‘rsatish va qurilish sohalarida bandlikning kamayishi hamda daromadlar bo‘yicha hududiy tafovutlarning kuchayishi ehtimoli mavjud.
To‘rtinchidan, ushbu ta’sirlar Qozog‘iston neft sektorini diversifikatsiya qilish jarayonlari tezlashtirilsa, ma’lum darajada yumshatilishi mumkin. Bunda quyidagi yo‘nalishlar muhim hisoblanadi:
Kaspiy va Qora dengiz yo‘laklari orqali eksport hajmini kengaytirish (Kaspiy quvurlar konsorsiumi, Boku–Tbilisi–Jeyhan yo‘nalishi),
mamlakat ichida neftni qayta ishlash va neft-kimyo sanoatini rivojlantirish, shuningdek, eksportni mintaqaviy bozorlarga (Markaziy Osiyo, Xitoy) yo‘naltirish,
Rossiya bilan “ayirboshlash” (svop) mexanizmlaridan foydalanish.
Biroq qisqa muddatda hech bir muqobil yo‘nalish Rossiya infratuzilmasini to‘liq almashtira olmaydi. Shu sababli “Do‘stlik” neft quvuri orqali tranzit to‘xtatilgan taqdirda moslashuv davrida yuqori xarajatlar va iqtisodiy xavflar saqlanib qoladi.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Qozog‘iston neftining “Do‘stlik” quvuri orqali tranzitining ehtimoliy to‘xtatilishi ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan uning davomiyligi, chuqurligi, muqobil yo‘nalishlarning tezkor ishga tushirilishi hamda davlat siyosatining samaradorligiga bog‘liq holda turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Tezkor moslashuv va oqimlarni qayta yo‘naltirish sharoitida ta’sirlar asosan qisqa muddatli logistika va narx o‘zgarishlari bilan cheklanadi. Aksincha, uzoq davom etadigan cheklovlar va diversifikatsiyaning sustligi eksport daromadlarining kamayishi, davlat moliyasiga bosimning kuchayishi hamda ijtimoiy keskinlikning ortishiga olib kelishi mumkin.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
