JIDU Xalqaro iqtisodiyot kafedrasi shogird-o‘qituvchisi Zulhayo Nishanova bilan hammualiflikda
O‘tgan yigirma yil ichida mehnat migrantlarining pul O‘tkazmalari Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligida muhim omilga aylandi. Qisqa muddatda ushbu moliyaviy oqimlar qashshoqlikni sezilarli darajada kamaytirib, ichki talabni qo‘llab-quvvatlasa-da, ularga haddan tashqari qaramlik “pul o‘tkazmalari tavqi la’nati” (remittance curse) deb ataluvchi chuqur tarkibiy xavfni yuzaga keltirmoqda. Bu holat tashqi daromadlar o‘sishning ichki manbalarini o‘rnini bosganda va zarur tarkibiy hamda institutsional islohotlarni kechiktirganda yuz beradi.
Ishchi kuchini eksport qilishga uzoq muddatli qaramlik sanoatlashtirish va mehnat unumdorligining o‘sishini cheklab, iqtisodiyotning iste’mol modeliga olib keladi. Bundan tashqari, tashqi kapital oqimlari importni rag‘batlantiradigan va ichki ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini zaiflashtiradigan “golland kasalligi” elementlarini keltirib chiqarish xavfi mavjud. Keng ko‘lamli mehnat migratsiyasi, shuningdek, ichki mehnat bozorini faol va malakali kadrlardan mahrum qiladi. Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, pul o‘tkazmalarining yuqori hajmi har doim ham inson kapitalining to‘planishini kafolatlamaydi. Shu bilan birga, pul o‘tkazmalariga deyarli qaram bo‘lmagan Qozog‘iston boshqa bir tarkibiy muammo – “aql qochishi” (ingliz tilida “brain drain”, ya’ni yuqori malakali mutaxassislarning yo‘qotilishi) bilan yuzlashmoqda.
Eng muhimi, pul o‘tkazmalari “institutsional tuzoq”ni yaratadi. Aholi daromadlarini qo‘llab-quvvatlaydigan ijtimoiy bufer bo‘lib xizmat qilishi orqali ular hukumatga boshqaruv sifatini oshirish, biznes muhitini himoya qilish va mahalliy ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha jamoatchilik bosimini kamaytiradi. Natijada, pul o‘tkazmalariga kuchli qaram bo‘lgan mamlakatlar (Qirg‘iziston va Tojikiston) ko‘pincha institutlar sifatining depsinishini ko‘rsatadi. Aksincha, O‘zbekiston2017-yildan keyingi islohotlar fonida ijobiy institutsional dinamikani namoyish etmoqda, Qozog‘iston esa migratsiya kapitalidan qat’i nazar kuchli institutsional taraqqiyotni ko‘rsatmoqda.
Ushbu institutsional tuzoqning oldini olish uchun davlat siyosati ushbu moliyaviy oqimlarni shunchaki iste’mol vositasidan ichki rivojlanish haydovchilariga aylantirishi kerak. Asosiy chora-tadbirlar qatoriga ishlab chiqarish sarmoyalarini rag‘batlantirish, yuqori qo‘shimcha qiymatga ega tarmoqlarni (sanoat, IT, zamonaviy xizmatlar) rivojlantirish, mahalliy yuqori unumdor ish o‘rinlarini yaratish va qaytib kelgan migrantlarning to‘plagan sarmoyasi va tajribasini ichki tadbirkorlikka jalb qilishni qo‘llab-quvvatlash kiradi. Xulosa shuki, pul o‘tkazmalari ichki islohotlarning o‘rnini bosuvchi vosita emas, balki barqaror iqtisodiy modernizatsiyani moliyalashtirish uchun vaqtinchalik resurs bo‘lib xizmat qilishi kerak.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
