Xitoy va AQSh o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy ziddiyatlarning keskinlashuvi global neft bozoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Sanoat tahlilchilarining fikriga ko‘ra, agar mojarolar chuqurlashsa va Xitoy iqtisodiyotining o‘sish sur’atlari pasaysa, mamlakatda neftga bo‘lgan kunlik talab o‘sishi ikki baravar kamayishi mumkin — kuniga 180 ming barrel o‘rniga 90 ming barrelga. Bu, ayniqsa, sanoat va transportda keng qo‘llaniladigan dizel yoqilg‘isi hamda eksport va ishlab chiqarish zanjirlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan neft-kimyo sektori uchun zarba bo‘ladi.   Xitoy an’anaviy ravishda dunyodagi eng yirik neft iste’molchilaridan biri sifatida muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, Xitoy global neftga bo‘lgan umumiy talabning taxminan 15 foizini tashkil qiladi va uning iqtisodiyotidagi har qanday o‘zgarishlar darhol jahon narxlarida aks etadi. Biroq, Rystad Energy ta’kidlashicha, so‘nggi vaqtlarda bozor geosiyosiy yangiliklarga, jumladan AQSh va Eron o‘rtasidagi yadro muzokaralari yoki Ukraina mojarosiga kamroq sezgir bo‘lmoqda. Bu, ehtimol, bozor ishtirokchilari uzoq muddatli beqarorlikni oldindan baholayotganliklari va siyosiy signallarga ilgari kabi keskin reaksiya bildirmayotganliklari bilan bog‘liq.   Shunga qaramay, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlar hali ham muhim noaniqlik omili bo‘lib qolmoqda. Xususan, ayrim Xitoy neftni qayta ishlash zavodlariga qarshi joriy etilgan AQSh sanksiyalarini bekor qilish ehtimoli muhokama qilinmoqda, bu esa xom neft importi va ichki qayta ishlash hajmini rag‘batlantirishi mumkin.   Boshqa tomondan, mavsumiy omillar narxlarning oshishini qo‘llab-quvvatlamoqda. Rystad Energy prognozlariga ko‘ra, yoz oylarida Brent neftining narxi bir barrel uchun $70 dan oshishi mumkin, asosan mavsumiy yoqilg‘i iste’molining ko‘payishi hisobiga. Aprel oyida Brent narxi $67 atrofida o‘zgarib turibdi va Xitoydan keladigan har qanday ijobiy signal narxlarning o‘sishini qo‘llab-quvvatlashi mumkin.   Demak, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo urushi nafaqat makroiqtisodiy chaqiriq, balki dunyoning eng yirik neft importchisi va qayta ishlovchisi tomonidan talab dinamikasiga ta’sir ko‘rsatadigan strukturaviy xavf sifatida ham ko‘rilmoqda. Geosiyosiy beqarorlik sharoitida Xitoy bozordagi neftga bo‘lgan talab barqarorligini va narx o‘sishi potentsialini baholashda “barometr” vazifasini bajarishda davom etmoqda.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Markaziy Osiyo mamlakatlari proaktiv institutsional yondashuvga asoslangan suv resurslarini boshqarish tizimini mustahkamlashni davom ettirmoqda. Joriy yilning aprel oyida Samarqand shahrida Davlatlararo suv xo‘jaligini muvofiqlashtirish komissiyasining (DSXMK) 89-yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Yig‘ilish kun tartibidagi ustuvor masalalardan biri Sirdaryo va Amudaryo havzalarida 2025-yil vegetatsiya davri uchun Markaziy Osiyo mamlakatlariga suv olishning kelishilgan davlatlararo limitlarini tasdiqlash edi.   Sirdaryo havzasi bo‘yicha 2025-yil vegetatsiya davri uchun mamlakatlarning suv olish limitlari quyidagi hajmda tasdiqlandi: Qozog‘iston (Do‘stlik kanali) – 909 mln kub.m; Qirg‘iziston – 270 mln kub.m; Tojikiston – 1,9 mlrd kub.m; O‘zbekiston – 8,8 mlrd kub.m.   Amudaryo havzasi bo‘yicha 2025-yil vegetatsiya davri uchun suv olish limitlari jami 39,723 mln m³ ni tashkil etdi, shundan Tojikistonga 7,003 mln m³, Turkmanistonga 15,500 mln m³, O‘zbekistonga 16,020 mln m³ to‘g‘ri keladi. Qo‘shimcha ravishda, ekologik va sanitariya-ekologik ehtiyojlar uchun 5,150 mln m³ suv, shu jumladan daryo deltasi va Orol dengizini suv bilan ta’minlash uchun ajratiladi.   Yig‘ilishda Markaziy Osiyo davlatlarining hamkorlikning institutsional asoslarini chuqurlashtirishga tayyorligi tasdiqlandi. Bunda Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasining (OQXJ) shartnomaviy-huquqiy bazasini takomillashtirish, xalqaro tashabbuslarda ishtirok etish hamda xalqaro maydonda OQXJning salohiyati va obro‘sini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratildi. Shu munosabat bilan, DXMK a’zolariga 2025-yil 29-31-may kunlari Tojikiston poytaxti Dushanbe shahrida muzliklarni saqlash bo‘yicha yuqori darajadagi Davlatlararo konferensiya doirasida mintaqaviy forumni tashkil etishda ko‘maklashish topshirildi.   Ushbu hamkorlikdagi sa’y-harakatlar Markaziy Osiyo mamlakatlarining qishloq xo‘jaligi, energiya ishlab chiqarish va atrof-muhitni muhofaza qilish ehtiyojlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlagan holda umumiy suv resurslarini samarali boshqarishga bo‘lgan intilishini aks ettiradi. Alohida ta’kidlash joizki, yuqori suv omborlaridagi suv zaxiralari vegetatsiya davri boshlanishiga kelib 2024-yilga nisbatan 1,47 mlrd m³ ga ko‘paydi, bu esa qo‘shimcha resurs buferini yaratadi.   Bularning barchasi texnik muvofiqlashtiruvdan institutsional mustahkamlash va strategik hamkorlikkacha bo‘lgan barqaror tendensiyani shakllantiradi. Suv diplomatiyasining Markaziy Osiyodagi ekologik va siyosiy barqarorlikning asosi sifatidagi amaliy ahamiyati aynan shunday qarorlarda namoyon bo‘ladi.   Muntazam uchrashuvlar Markaziy Osiyoning barqaror rivojlanishi uchun transchegaraviy suvdan foydalanishni muvofiqlashtirishning strategik ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Iqlim o‘zgarishi va mintaqadagi notekis suv ta’minoti sharoitida suv diplomatiyasi deklarativ shiordan qo‘shma mintaqaviy boshqaruvning amaliy vositasiga aylanmoqda. DXMKning navbatdagi 90-yig‘ilishi 2025-yil avgust oyida Qozog‘iston Respublikasining Astana shahrida o‘tkazilishi rejalashtirilgan.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Financial Times gazetasi xabar berishicha, “ko‘plab ishlab chiqaruvchilar ham import, ham eksport uchun boj to‘lashga majbur bo‘lmoqda”. Gazeta Xitoydagi xorijiy ishlab chiqaruvchilarga alohida e’tibor qaratadi. Ular ehtiyot qismlar importi uchun 125 foiz, AQShga eksport qilish uchun esa 145 foiz boj to‘lashga majbur bo‘lib, ikki karra AQSH savdo bojlari zarbasiga uchramoqda. Bu esa, ta’kidlanganidek, “ularning faoliyatiga jiddiy zarar yetkazmoqda”.   Ta’kidlash joizki, nafaqat Xitoy kompaniyalari, balki Xitoyda yirik biznes yuritayotgan Amerika kompaniyalari ham zarbaga uchradi. Buning sababi, Xitoyda Amerikaga tegishli bo‘lmagan, ammo Amerika xom ashyosiga tayanadigan bir qator xorijiy kompaniyalar faoliyat yuritmoqda. Bu esa ularni bir xil tovarlarga ham Amerika, ham Xitoy bojlarini to‘lash majburiyatiga duchor qilmoqda. Shu bilan birga, “Amerikaning ba’zi yirik ishlab chiqaruvchilari, jumladan smartfon va ayrim elektronika ishlab chiqaruvchilari Trampdan vaqtinchalik imtiyozlar olishga erishdi”.   Xitoy Bosh bojxona boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, “o‘tgan yili mamlakatdagi to‘liq yoki qisman xorijiy kompaniyalar hissasiga Xitoy eksportining 980 milliard dollari yoki chorak qismidan ortig‘i va importining 820 milliard dollari yoki uchdan bir qismidan ko‘prog‘i to‘g‘ri keldi”. Shuningdek, “2024-yilda Xitoy deyarli 1 trillion dollar miqdorida rekord darajadagi ijobiy savdo balansini qayd etdi”. Muhim omillardan biri shuki, Xitoyning eksport mexanizmi to‘liq yoki qisman Xitoydagi ulkan va arzon mehnat bozoridan mahsulot ishlab chiqarish uchun foydalanishga intilgan xorijiy kompaniyalar hisobiga shakllangan.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

IXTI Ko‘ngillilar klubi a’zosi Miraziz Masharipov o‘z sharhida ta’kidlashicha, bugungi kunda xalqaro munosabatlar hokimiyatning tobora kuchayib borayotgan qutblashuvi ta’sirida tubdan o‘zgarmoqda, bu esa yanada tartibsiz va beqaror dunyo tartibini vujudga keltirmoqda. Uning tushuntirishicha, an’anaviy global siyosiy tuzilma, ayniqsa Donald Trampning AQSH prezidenti lavozimiga qaytishi bilan barham topmoqda, bu esa mavjud tendensiyalarni tezlashtirdi. Janob Masharipov bu o‘zgarish ortida uchta asosiy omilni ajratib ko‘rsatadi: noan’anaviy texnologik markazlarning paydo bo‘lishi, o‘ta o‘ng va o‘ta so‘l kuchlar o‘rtasidagi mafkuraviy tafovutning chuqurlashuvi hamda global elitalar o‘rtasidagi ziddiyatning kuchayishi.   Dastlab, muallif texnologik qudratning Silikon vodiysi kabi an’anaviy markazlardan Xitoy, Hindiston, Vetnam, Braziliya va Afrikadagi yangi markazlarga qanday ko‘chayotgani haqida so‘z yuritadi. U ushbu hududlar sun’iy intellekt, kvant hisoblashlari va markazlashmagan infratuzilma kabi texnologiyalarni shunchaki o‘zlashtirmayotgani, balki ularning kelajagini faol shakllantirayotganini ta’kidlaydi. Biroq, uning ogohlantirishicha, ushbu markazlarning kengayishiga Xitoyda kuzatilganidek, davlatning haddan tashqari ta’siri va rivojlanayotgan iqtisodiyotga ega mamlakatlardan iqtidorli kadrlarning chiqib ketishi kabi muammolar tahdid solmoqda. Uning fikricha, bu texnologik nomarkazlashuv 2030-yilga kelib G‘arbning jahon standartlarini o‘rnatishdagi yetakchiligini zaiflashtiradi.   So‘ngra u, ayniqsa Yevropa va Amerikadagi o‘ta o‘ng va o‘ta so‘l kuchlar o‘rtasida kuchayib borayotgan mafkuraviy qutblanishga e’tibor qaratadi. Janob Masharipov populistik harakatlar bir paytlar ko‘p tomonlama hamkorlikning asosi bo‘lgan an’anaviy markaziy konsensusni buzayotgani, Trampning millatchilik siyosati esa parchalanishni yanada chuqurlashtirganini tasvirlaydi. Uning ta’kidlashicha, Yevropa Ittifoqining falajlanishi va millatchi hukumatlarning ko‘payishi Ukrainadagi urush va iqlim o‘zgarishi kabi yirik inqirozlarga javobni sustlashtirdi va shu bilan xalqaro siyosatni xavfli va bashorat qilib bo‘lmaydigan maydonga aylantirdi.   Nihoyat, muallif elitalar o‘rtasida yuzaga kelayotgan ziddiyatni muhokama qilib, Trampning tashqi siyosatga yondashuviga alohida urg‘u beradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Tramp Baydendan farqli o‘laroq, Vladimir Putin va Kim Chen In kabi avtoritar rahbarlar bilan shaxsiy diplomatiya orqali muloqot qilishga qaror qilgan va o‘zini global vositachi sifatida namoyon etgan. Uning ta’kidlashicha, bunday tranzaksion yetakchilik uslubi shaxsiy munosabatlarni institutsional me’yorlardan ustun qo‘yadi va shu bilan global boshqaruvning parchalanishini kuchaytiradi. Xulosa qilib aytganda, janob Masharipov texnologik nomarkazlashuv, mafkuraviy ekstremizm va elitalar raqobati tobora ustunlik qilayotgan hamda bularning barchasi shundoq ham mo‘rt bo‘lgan xalqaro tizimni yanada zaiflashtirishi mumkin bo‘lgan dunyoning mushkul manzarasini chizadi.   Paradigma.uz saytida o‘qing   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

2025-yil aprel oyida Pokiston hukumati tomonidan “Vatanga qaytarish” tashabbusi sifatida e’lon qilingan, biroq Tolibon hukumati tomonidan “Majburiy deportatsiya” sifatida baholangan harakatlar natijasida bir oy ichida 80 mingga yaqin afg‘on fuqarosi Pokistonning Xayber-Paxtunxva viloyatidagi Torxam chegara punkti orqali Afg‘onistonga deportatsiya qilindi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar bo‘yicha Oliy Komissarligi (UNHCR) va boshqa manbalarning ma’lumotlariga ko‘ra, deportatsiya qilinganlarning taxminan 19 mingdan 45 minggachasi majburiy ravishda chiqarib yuborilgan bo‘lsa, qolganlari esa ixtiyoriy yoki bosimsiz ravishda mamlakatga qaytganlardir.   Deportatsiya jarayonining asosiy sababi sifatida Pokistondagi xavfsizlik muammolari ko‘rsatilmoqda. Xususan, “IShID-Xuroson”, “Tehrik-e-Tolibon Pokiston” (TTP) kabi terroristik tashkilotlarning faolligi, transchegaraviy jangarilar harakatlari va jinoiy guruhlarning tahdidlari hukumat siyosatining asosiy motivlaridan biri bo‘ldi. 2025-yil mart oyining dastlabki o‘n kunida Pokistonda beshta yirik hujum sodir etildi — uchtasi Xayber-Paxtunxvada, ikkitasi esa Balujistonda. Beshala hujum ham xudkush portlashlar bo‘lib, ularda kamida 18 kishi, jumladan 12 harbiy xizmatchi, 5 nafar Xitoy fuqarosi va bir Pokistonlik hayotdan ko‘z yumdi. Bu kabi hujumlar avvalgi yillarda ham qayd etilgan bo‘lib, ayniqsa Xitoy fuqarolarining halok bo‘lishi bugungi kunda Pokistonning eng muhim iqtisodiy hamkori bo‘lgan o‘zaro Xitoy bilan aloqalariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.   Shu sababli Pokiston hukumati turli xavfsizlik va siyosiy manfaatlardan kelib chiqib, “Noqonuniy xorijliklarni repatriatsiya qilish rejasi” (IFRP)ni amalga oshirishni boshladi. Ushbu chora-tadbirlar mamlakatning ichki xavfsizligi va migratsiyani tartibga solishga xizmat qilsa-da, insonparvarlik va mintaqaviy barqarorlik jihatidan jiddiy tashvishlarni keltirib chiqarmoqda.   Deportatsiya oqibatida Afg‘oniston jiddiy muammolarga duch kelmoqda. Uzoq yillar Pokistonda yashab kelgan minglab odamlar hozirda infratuzilmasi zaif, iqtisodiyoti izdan chiqqan Afg‘onistonda qayta integratsiya qilinishi zarur bo‘lgan toifaga aylangan. Ko‘pchiligi uy-joysiz, ishsiz va qashshoqlikda qolmoqda. Bu esa ularni ekstremistik guruhlar — jumladan IShID-Xuroson va “Tehrik-e-Tolibon Pokiston” (TTP) — tomonidan yollanish xavfiga olib kelishi mumkin.   Tolibon hukumati uchun esa bu ommaviy qaytish muammoli iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Qaytganlarning katta qismi ish izlab katta shaharlarga yo‘l olishi mumkin, bu esa shahar infratuzilmasiga bosimni oshiradi. Bunday holatda, ishsizlik, jinoyatchilik va norozilik kuchayib, bu Tolibon hukumatining ichki barqarorligiga jiddiy putur yetkazishi mumkin.   Pokistonda boshlangan deportatsiya jarayonlari Eron uchun ham muhim signal bo‘ldi. Eron rasmiylari o‘z hududidagi afg‘on muhojirlaridan migratsiya qonun-qoidalariga qat’iy rioya etishni talab qila boshladi. Bu esa Eron ham yaqin kelajakda afg‘on muhojirlarini chiqarib yuborishi mumkinligidan dalolat bermoqda.   Ushbu vaziyatga xalqaro hamjamiyatdan ayrim javoblar kuzatilmoqda. Jumladan, Qatar deportatsiya qilingan afg‘on fuqarolari uchun boshpana va asosiy xizmatlarni taqdim etish bo‘yicha tashabbus ko‘rsatib, Paktiya viloyati, Gardez shahrida uy-joy qurilishi uchun 800 ming AQSh dollari miqdorida mablag‘ ajratdi. Afg‘onistonda barqarorlikni qo‘llab quvvatlash, insonparvarlik yordamlari ko‘rsatish va tinchlik muzokaralarida vositachilik qilish kabi tashabbuslar orqali Qatar xalqaro maydonda, ayniqsa musulmon olamida diplomatik mavqeini mustahkamlayotgan, o‘zini xalqaro miqyosdagi muammolarni hal qila oladigan kuch sifatida namoyon etayotgan bo‘lishi mumkin.   Xulosa qilib aytganda, chegara bo‘ylab yuzaga kelgan migratsion inqiroz faqatgina ikki davlat o‘rtasidagi muammo emas, balki butun mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlik uchun jiddiy xavf hisoblanadi. Bu holat nafaqat Afg‘oniston va Pokiston, balki Eron, Xitoy, Markaziy Osiyo va boshqa mintaqaviy o‘yinchilarning ham siyosiy va xavfsizlik strategiyalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Migratsiya siyosatining har bir harakati inson hayoti, barqarorlik va xalqaro munosabatlarga bog‘liq murakkab tizimga ta’sir qilmoqda.   Muallif: Bobur Mingyasharov   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Kobulga rasmiy tashrif bilan borgan Qozog‘iston Bosh vaziri o‘rinbosari – milliy iqtisodiyot vaziri Serik Jumangarin Ostona Transafg‘on temir yo‘li loyihasiga 500 million dollar sarmoya kiritishini ma’lum qildi. Bu mablag‘ hind mutaxassislari yordamida afg‘on-nemis “Bakhtar” kompaniyasi loyihalayotgan “Torgundi-Hirot” temir yo‘l uchastkasi (113 km) qurilishiga yo‘naltirilishi kutilmoqda.   Bir yil oldin Turkmaniston va Qozog‘iston Hind okeanidagi Pokiston portlariga chiqish imkoniyatini beruvchi “Torgundi-Hirot-Qandahor-Spin-Buldak” temir yo‘l yo‘lagini qurish loyihasini birgalikda amalga oshirishga kelishib olgan edi. Bu yo‘nalish asosan Afg‘onistonning g‘arbiy viloyatlari bo‘ylab o‘tadi va u yerdan Eron hamda uning Chobahor okean portiga yo‘naltirilishi mumkin.   Qozog‘iston uchun “Torgundi-Hirot” temir yo‘l liniyasi “Shimol-Janub” xalqaro transport yo‘lagini Afg‘onistonga kengaytirish nuqtai nazaridan muhim bo‘lib, bu mamlakat tranzit mavqeini Janubiy va G‘arbiy Osiyo yo‘nalishidagi mintaqalararo tashuvlarda mustahkamlaydi.   An’anaviy tushunchada “Shimol-Janub” xalqaro transport yo‘lagining sharqiy tarmog‘i Rossiyani Qozog‘iston va Turkmaniston temir yo‘l tarmoqlari orqali Eron bilan bog‘laydi. Keyin yuklar dengiz yo‘llari orqali Hindistonga yetkaziladi. “Tolibon” hukumati va Afg‘onistonga qo‘shni davlatlar, avvalo O‘zbekistonning transafg‘on savdosini rivojlantirish bo‘yicha faol siyosati “Shimol-Janub” tushunchasiga yangi mazmun baxsh etmoqda. Toshkentning Kobul yo‘lagini (“Termiz-Mozori Sharif-Kobul-Peshovar” temir yo‘li) qurish tashabbusi, shuningdek, Ashxobod va Ostona ilgari surayotgan Qandahor orqali muqobil temir yo‘l yo‘lagini barpo etish g‘oyasi Moskvada faol qo‘llab-quvvatlanayotgani bejiz emas.   Aprel oyi boshida Rossiya tomoni ikkala yo‘nalish bo‘yicha Transafg‘on temir yo‘lining texnik-iqtisodiy asoslarini tayyorlashda ishtirok etishini e’lon qildi. Ehtimol, keyingi qadam loyihaning moliyaviy konsorsiumiga qo‘shilish bo‘ladi. Bu Eron tranzitiga qo‘shimcha ravishda muhim resurslarni, jumladan, energiya tashuvchilarni Janubiy Osiyo va Fors ko‘rfazi mamlakatlarining keng bozoriga eksport qilishning muqobil kanalini boshqarish imkonini beradi. Xuddi shunday vaziyat TAPI gaz quvuri yo‘nalishida ham kuzatilmoqda, bu yerda Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston ham mustahkam hamkorlikda harakat qilmoqchi.   Janubiy yo‘nalishdagi Rossiya yuk oqimi Qozog‘istonga tranzit xizmatlaridan barqaror daromad keltiradi hamda Afg‘oniston bilan savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish imkoniyatini beradi. Tovar ayirboshlashni 3 milliard dollarga yetkazish maqsad qilingan. Shuningdek, Ostona Afg‘oniston foydali qazilmalarini qidirish va o‘zlashtirishga qiziqish bildirmoqda. Bu vazifalarni amalga oshirishda Afg‘oniston bilan ishonchli transport aloqalarini yo‘lga qo‘yish asosiy masala bo‘lib qolmoqda. Bu borada Markaziy Osiyo mamlakatlarining yagona, pragmatik yondashuv asosida o‘zaro muvofiqlikka erishishi muhim ahamiyat kasb etadi.   * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.