Oʻnlab yillar davomida Amerika kafolatlari va “tarix oxiri” kontseptsiyasiga asoslangan Yevropa xavfsizligining zamonaviy arxitekturasi bugungi kunda sezilarli transformatsiyani boshdan kechirmoqda. So‘nggi yillar voqealari transatlantik hamkorlik himoyasi ostida mudofaaga minimal xarajatlar davri muhim o‘zgarishlar davridan o‘tayotganini ko‘rsatdi. Buyuk davlatlar o‘rtasidagi kuchlar muvozanati o‘zgarishi bilan tavsiflangan global tartibning transformatsiyasi Yevropa Ittifoqi oldiga muhim strategik savollarni qo‘ymoqda. Vaziyat Qo‘shma Shtatlarning 2025 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasida“Yevropaning hozirgi kursiga qarshilik ko‘rsatish” chaqirig‘i va hamkorlarga nisbatan savdo tariflarining joriy etilishi mavjud kelishuvlarni qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatgani bilan murakkablashmoqda. Shimoliy Atlantika shartnomasining 5-moddasi bo‘yicha rasmiy majburiyatlar saqlanib turilsa ham, AQShning strategik ustuvorliklari Xitoy bilan raqobatni boshqarishga qarab siljiyapti. O‘z xavfsizligini ta’minlash va fuqarolar manfaatlarini himoya qilish uchun Yevropaga mudofaa masalalarida faolroq rol o‘ynash, o‘zining integratsiyalashgan harbiy salohiyatini rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Mudofaa masalalarida Yevropaning AQShga tarixiy bog‘liqligi xavfli xavfsizlik illyuziyasini yaratdi, bu milliy qurolli kuchlarning degradatsiyasiga va harbiy-sanoat majmuasining chuqur parchalanishiga olib keldi. Qo‘shma Shtatlarning Yevropa xavfsizlik tizimidagi roli an’anaviy ravishda juda muhim bo‘lib, u nafaqat xavfsizlik kafolatlarini ta’minlab kelgan, balki strategik razvedka, sun’iy yo‘ldosh aloqasi, havoda yonilg‘i quyish va og‘ir transport aviatsiyasi kabi muhim imkoniyatlarni ham taqdim etgan. Ukrainadagi mojaro xalqaro missiyalar va inqirozlarga javob berish uchun moslashtirilgan Yevropa armiyalari yuqori intensivlikdagi operatsiyalarni olib borish imkoniyatlarini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatdi, bu yerda hal qiluvchi omil nafaqat texnologik ustunlik, balki ishlab chiqarish hajmi, logistika va mudofaa xaridlarining barqarorligi ham hisoblanadi. Ukrainadagi vaziyat hal etilsa ham, ishonchli xavfsizlik tizimini saqlash zarurati saqlanib qolmoqda: Rossiya o‘z harbiy salohiyatini mustahkamlashda davom etmoqda, bu NATOning sharqiy yo‘nalishda doimiy tayyorgarlikni saqlashini talab qiladi. Yevropa xavfsizligining arxitekturasi transatlantik hamkorlik va Amerika kafolatlariga tayanib turgan ekan, Yevropa mudofaa avtonomiyasini rivojlantirish loyihalari ma’lum cheklovlarga duch kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, Germaniya kantsleri Fridrix Mertsning Fransiya prezidenti Emmanuel Makron va Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer bilan frantsuz va britaniya yadroviy to‘xtatish kafolatlarini Yevropa darajasiga kengaytirish bo‘yicha muzokaralar boshlanishi haqidagi bayonoti diqqatga sazovordir, bu ularning yadro salohiyatini “yevropalashtirilishi” haqidagi ilgari nazariy muhokamani amaliy siyosat maydoniga ko‘chirmoqda. YeI davlatlarining oddiy qurollar sohasidagi imkoniyatlarining joriy holatini tahlil qilish fundamental paradoksni ochib beradi: umumiy harbiy xarajatlar 290 milliard yevrοdan oshsa ham, Yevropaning haqiqiy jangovar tayyorgarligi past darajada qolmoqda. NATO mamlakatlari 2035 yilga kelib xarajatlarni YaIMning 3,5% gacha oshirishga kelishib olganiga qaramay, faqat moliyaviy tashkil etuvchi strukturaviy muammoni hal qila olmaydi. 1 trillion dollarga yaqinlashayotgan AQShning muhim mudofaa byudjeti Vashingtonga ilmiy-tadqiqot va tаjribaviy-konstruktorlik ishlariga yirik Yevropa mamlakatlarining umumiy harbiy byudjetlariga qiyoslanadigan summalarni sarmoya kiritish imkonini beradi. Bu texnologik tafovut vaziyatini yaratadi, bu yerda Amerika qurollarini sotib olish ko‘pincha Yevropa uchun narx-sifat nisbati nuqtai nazaridan afzalroq yechim bo‘ladi. Yevropa yondashuvlari samaradorligini oshirish uchun asosiy imkoniyat milliy darajada koordinatsiyani kuchaytirish va funksiyalarning takrorlanishini bartaraf etish bilan bog‘liq. Asosiy cheklov YeIning institutsional arxitekturasi bo‘lib qolmoqda: mudofaa bo‘yicha qarorlar hamon konsensusni talab qiladi va strategik madaniyatlar farqi (Polshaning safarbarlik mantiqidan janubiy Yevropa mamlakatlarining O‘rta yer dengizi ustuvorliklarigacha) yagona rejalashtirish uchun ma’lum murakkabliklarni yaratadi. Har bir davlat o‘zining sanoat bazasini saqlab qolishga intiladi, bu qurollarning nisbatan kichik seriyalarini ishlab chiqarishga olib keladi va miqyos iqtisodiyotini amalga oshirishni qiyinlashtiradi. Yevropa mamlakatlarining mudofaa vazirliklari ba’zan integratsiya masalalarida ehtiyotkorlik ko‘rsatadi, bu mavjud tuzilmalar va milliy kompaniyalarning shartnomalarini saqlab qolish istagi bilan bog‘liq. Mutaxassislarning baholariga ko‘ra, mudofaa sohasida integratsiyaning yo‘qligi tufayli yillik yo‘qotishlar 25 dan 30 milliard yevrogacha tashkil etadi va qo‘shma xaridlar qayta qurollanish xarajatlarini ikki baravar kamaytirishga imkon beradi. Taqqoslash uchun: agar AQSh bitta asosiy jangovar tank turi - M1 Abramsni ishlatsa, Yevropa davlatlari armiyalarida o‘n yetti xil turdagi tanklar mavjud. Shunga o‘xshash vaziyat piyoda jangovar mashinalari, artilleriya tizimlari va aviatsiya bo‘yicha ham kuzatilmoqda. Qurollarning bunday xilma-xilligi logistik muammolarni yaratadi, AQShning Indo-Tinch okeani mintaqasiga e’tiborini qaratishi sharoitida qo‘shimcha muvofiqlashtirish va yordamisiz qo‘shma operatsiyalarni murakkablashtiradi. Beshinchi avlod F-35 qiruvchi samolyoti dasturi yorqin misoldir. Germaniya, Polsha va Niderlandiya tomonidan ushbu samolyotni keng miqyosda sotib olish Amerika hamkorlariga texnologik bog‘liqlikni anglatadi. F-35ni sotib olish orqali Yevropa mamlakatlari ilg‘or raqamli ekotizimga kirish imkonini oladi, bu ma’lum o‘zaro bog‘liqlikni saqlab turib, yuqori darajadagi texnologik imkoniyatlarni ta’minlaydi. Shu bilan birga, so‘nggi ikki yil ichida Yevropa mamlakatlarining barcha mudofaa xaridlarining taxminan 78% tashqi yetkazib beruvchilarga, asosan Xorijiy harbiy savdo mexanizmi orqali Amerika kompaniyalariga yo‘naltirilgan. Bu Amerika mudofaa sanoatining raqobatbardoshligini aks ettiradi, ammo ayni paytda ko‘proq muvozanatni ta’minlash uchun Yevropa texnologik bazasini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Ukrainadagi mojaro ta’minot manbalarini diversifikatsiya qilish muhimligini ko‘rsatdi: Yevropa ishlab chiqarishi 155 mm kalibrli snaryadlar taqchilligini to‘ldirishda qiyinchiliklarga duch keldi, HIMARS, Patriot raketalari va real vaqt rejimidagi razvedka ma’lumotlari kabi yuqori texnologiyali tizimlar asosan Amerika hamkorlaridan keldi. Bu Yevropa xavfsizlik tizimining barqarorligini oshirish uchun o‘z ishlab chiqarish imkoniyatlarini rivojlantirish muhimligini ta’kidlaydi. Mudofaa xaridlarining parchalanishi iqtisodiy samaradorlikka ta’sir qiladi va Yevropa davlatlari uchun qo‘shimcha byudjet yuklarini yaratadi. Zamonaviy sharoitlarda mudofaa nafaqat xarajat maddasi, balki Yevropaning sanoat siyosatining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi: o‘q-dorilar, pilotsiz tizimlar, kiberxavfsizlik vositalari va kosmik razvedka ishlab chiqarish umuman YeIning texnologik raqobatbardoshligini saqlashga yordam berishi mumkin. Hozirgi geosiyosiy vaziyat Yevropani transatlantik munosabatlar asoslarini qayta o‘ylash zaruriyati oldiga qo‘ydi, “mas’uliyatni taqsimlash” kontseptsiyasi amaliy ahamiyat kasb etmoqda. AQShdagi byudjet cheklovlari turli hududlarda Amerika ishtirокini tuzatishga yordam berishi mumkin. Natijada, YeI tanlov oldida turibdi: mudofaa sohasida integratsiyani rivojlantirish va xavfsizlik sohasida mustaqil o‘yinchi sifatida o‘z rolini mustahkamlash yoki joriy holatni saqlash, bunda qit’aning imkoniyatlari katta darajada tashqi omillarga bog‘liq. Yanada integratsiyalashgan mudofaa tuzilmalari kontseptsiyasini rivojlantirib, YeI samarali muvofiqlashtirish mexanizmlarini yaratishi mumkin. Bu bosqichma-bosqich integratsiyani nazarda tutadi, uning birinchi bosqichi Ispaniya va Italiya kabi muhim harbiy imkoniyatlarga ega mamlakatlar sezilarli hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan 50 dan 100 ming kishigacha bo‘lgan Tez joylashish kuchlarini shakllantirishdan iborat bo‘lishi mumkin. Bu kuchlar yagona qo‘mondonlikka ega bo‘lishi va Sharqiy Yevropa davlatlarining qurolli kuchlari bilan muvofiqlashtirilib ishlashi kerak. Ushbu strategiyani amalga oshirishning eng muhim vositasi innovatsion rivojlanishga uzoq muddatli investitsiyalar uchun “Yevropa mudofaa obligatsiyalari”ni joriy etishni o‘z ichiga olgan moliyaviy integratsiya hisoblanadi. To‘liq avtonomiya uchun Yevropaga nafaqat xaridlarni, balki razvedka hamkorligini ham birlashtirish, yagona “YeI Razvedka hamkorligi xizmati”ni va Buyuk Britaniya ishtirokidagi Yevropa Xavfsizlik kengashini yaratish maqsadga muvofiqdir. Muhim amaliy qadam Yevropadagi qo‘shma kuchlarning oliy qo‘mondoni lavozimiga Yevropa generalini tayinlash bo‘lishi mumkin, bu Yevropa davlatlarining o‘z xavfsizligini ta’minlashdagi o‘sgan rolini aks ettiradi. Bunday choralar jamoatchilikning qo‘llab-quvvatlashiga ega: so‘rovlarga ko‘ra, yevropaliklаrning atigi 19% o‘z milliy armiyalariga to‘liq ishonadi, 60% esa umumyevropa mudofaa tuzilmalari g‘oyasini ijobiy baholaydi. Bunday o‘zgarishlarga siyosiy iroda asta-sekin shakllanmoqda: yetakchi siyosatchilar xaridlarni muvofiqlashtirish vakolatlarining bir qismini milliy ustidan turuvchi darajaga o‘tkazish imkoniyatini faol muhokama qilmoqdalar. Strategik avtonomiyaga yo‘l Yevropa yetakchilaridan milliy manfaatlar va jamoaviy xavfsizlik maqsadlari o‘rtasida muvozanatni talab qiladi. Ko‘proq mustaqil Yevropa AQSh uchun yanada samarali va bashorat qilinadigan hamkor bo‘lishi mumkin, qo‘shni hududlarda barqarorlashtirish vazifalarini mustaqil hal qilishga qodir, shu bilan Amerika hamkorlariga global ustuvorliklar bo‘yicha resurslarni to‘plash imkonini beradi. Yevropa harbiy salohiyatini rivojlantirish transatlantik hamkorlikni zaiflashtirishdan ko‘ra, mas’uliyatni yanada muvozanatli taqsimlash orqali uni mustahkamlash usuli sifatida qaralmoqda. Ushbu maqsadga erishish yo‘lida tarixiy xususiyatlar va turli strategik madaniyatlar bilan bog‘liq mamlakatlar o‘rtasidagi yondashuvlardagi farqlar mavjud, ammo yangi avlod qiruvchi samolyoti va tank platformalarini ishlab chiqish bo‘yicha qo‘shma loyihalar hamkorlikning yangi modeli uchun asos yaratmoqda. Shunday qilib, yanada integratsiyalashgan va samarali Yevropa mudofaa tizimi qit’aga kelajak jahon tartibining konturlarini belgilashda faolroq rol o‘ynash imkonini beradi va transatlantik hamkorlikni yanada teng asosda mustahkamlaydi. Strategik avtonomiya mavjud ittifoqlarga alternativa sifatida emas, balki o‘zgaruvchan xalqaro muhitda Yevropa xavfsizligini ta’minlashning muhim sharti sifatida qaralmoqda. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarovaning yangi maqolasida Markaziy Osiyo davlatlarining Afg‘onistonga nisbatan faolroq siyosat yuritish sabablari hamda bu jarayonning mintaqaviy bog‘liqlik arxitekturasiga ta’siri tahlil qilinadi. Muallif 2026 yil boshida Qozog‘iston va O‘zbekiston yetakchilarining Pokistonga amalga oshirgan davlat tashriflari transport yo‘laklari, sanoat hamkorligi va energetik o‘zaro bog‘liqlikka asoslangan yangi pragmatik hamkorlik modelini shakllantirayotganini ta’kidlaydi. Maqolada transafg‘on temir yo‘l loyihalarining jadallashuvi va yangi “Shimol–Janub” transport yo‘nalishlarining rivojlanishiga alohida e’tibor qaratiladi. Xususan, G‘arbiy Transafg‘on temir yo‘li hamda “O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston” loyihasi Markaziy Osiyo davlatlari uchun Pokiston portlari orqali Hind okeaniga muqobil chiqish yo‘llarini yaratishda muhim omil sifatida baholanadi. Muallifning fikricha, ushbu tashabbuslarga qiziqish nafaqat mintaqaning geografik izolyatsiyasi, balki global logistika tizimidagi geosiyosiy o‘zgarishlar bilan ham bog‘liq. Nargiza Umarova transport loyihalari va energetik infratuzilma o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ham tahlil qilib, TAPI gaz quvuri va tashqi aktorlarning roliga to‘xtaladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqada tranzit ambitsiyalarining kengayishi Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida kuchliroq muvofiqlashtirishni talab qiladi, aks holda parallel tashabbuslar umumiy siyosiy va iqtisodiy samarani pasaytirishi mumkin. Xulosa qilib, muallif Afg‘oniston va Pokiston bilan hamkorlik masalalarida yagona yondashuvni shakllantirish hamda mintaqa davlatlari o‘rtasida institutsional muloqotni kuchaytirish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, infratuzilmaviy strategiyalarni uyg‘unlashtirish orqali Markaziy Osiyo Yevrosiyo transport tizimida o‘z rolini mustahkamlashi mumkin. Maqolani CACI Analyst saytida o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Nargiza Umarova o‘zining tahliliy maqolasida Eronning Yevroosiyo transport yo‘nalishlarini qayta shakllantirish jarayonida qanday qilib markaziy o‘yinchiga aylanganini ko‘rib chiqadi. Geosiyosiy beqarorlik, Tehronga nisbatan sanksiyalar bosimi va Shimoliy yo‘lakdagi uzilishlar fonida, Eron o‘zini Sharqiy Osiyo, Yaqin Sharq va Yevropani bog‘lovchi asosiy quruqlik ko‘prigi sifatida ko‘rsatish uchun Markaziy Osiyo davlatlari bilan transport diplomatiyasini qanday kuchaytirayotgani ochib berilgan. Janubiy yo‘lak mavhum muqobil sifatida emas, balki savdo geografiyasining o‘zgarishi va an’anaviy yo‘nalishlardagi xatarlarning ortishiga amaliy javob sifatida taqdim etilmoqda. Maqolaning asosiy g‘oyasi shundaki, Janubiy yo‘lak bir vaqtning o‘zida bir nechta ishtirokchilarning strategik manfaatlarini muvofiqlashtiradi. Dengiz xavfsizligi va Ukrainadagi urush tufayli cheklangan Xitoy uchun trans-Eron yo‘llari Yevropa Ittifoqiga yuqori qiymatli eksport uchun texnik jihatdan samarali, konteynerga qulay quruqlik variantini taklif etadi. Eron uchun temir yo‘l infratuzilmasiga, jumladan, yangi tranzit yo‘laklari va transchegaraviy aloqalarga yo‘naltirilgan keng ko‘lamli investitsiyalar uning Sharq-G‘arb eng qisqa quruqlik yo‘li sifatidagi rolini mustahkamlashga qaratilgan. Markaziy Osiyo uchun ushbu loyihalarda ishtirok etish tranzit raqobatbardoshligini oshiradi, eksport yo‘llarini xilma-xil qiladi va biror-bir yagona yo‘lak yoki hamkorga haddan tashqari qaramlikni kamaytiradi. Muallif o‘z xulosalarida Janubiy yo‘lakning strategik ahamiyati faqat logistika bilan cheklanib qolmasligini ta’kidlaydi. Eronning Fors ko‘rfazi va Hind okeanidagi portlariga chiqish imkoniyati Markaziy Osiyo savdosi uchun yangi shimol-janub yo‘nalishlarini ochib, mintaqaning global aloqalarini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, uning fikricha, barqaror rivojlanish uyg‘unlashtirilgan transport siyosati, yagona hujjatlashtirish standartlari va Eron bilan bog‘liq geosiyosiy xatarlarni boshqarishga jamoaviy yondashuvni talab qiladi. Bu esa transport diplomatiyasini Markaziy Osiyoning uzoq muddatli strategik mustaqilligining asosiy vositasiga aylantiradi. “CACI Analyst”da o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Timur Dadabayev о‘z maqolasida Yaponiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosati evolyutsiyasini tahlil qilib, 2025 yilda Tokio “Markaziy Osiyo + Yaponiya” formati doirasida sun’iy intellekt (SI) sohasidagi hamkorlikka alohida e’tibor qaratganini ta’kidlaydi. Infratuzilmaviy va texnologiyaga yo‘naltirilgan modellardan farqli o‘laroq, Yaponiya AIni, avvalo, institutsional rivojlanish, boshqaruv va kadrlar tayyorlash vositasi sifatida ilgari surmoqda. Muallifning qayd etishicha, yapon yondashuvi boshqa Osiyo davlatlari strategiyalaridan sezilarli darajada farq qiladi. Agar Xitoy va Koreya Respublikasi raqamli infratuzilma hamda korporativ texnologik loyihalarga tayanayotgan bo‘lsa, Yaponiya AIni mavjud ma’muriy jarayonlarga, ayniqsa davlat boshqaruvi, bojxona va logistika sohalariga bosqichma-bosqich integratsiya qilishga urg‘u bermoqda. Bu holatda sun’iy intellekt mustaqil texnologiya emas, balki davlat institutlari samaradorligini oshirish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Dadabayev fikricha, bunday model SIni joriy etish bilan bog‘liq siyosiy va boshqaruv risklarini kamaytiradi. Shu bilan birga, u tashqi boshqaruv standartlarining mustahkamlanishiga ham olib kelishi mumkin. Chunki algoritmlar va tahliliy modellar ko‘pincha mintaqadan tashqarida ishlab chiqiladi va Markaziy Osiyo davlatlari samaradorlik, risk va “yaxshi boshqaruv” haqidagi tashqi tasavvurlarni yetarli darajada mahalliy moslashtirmasdan qabul qilib qolish xavfi mavjud. Maqolada transport va logistika bog‘liqligida, jumladan Transkaspiy yo‘nalishi doirasida AIdan foydalanish masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Raqamlashtirish xarajatlarni kamaytirish va savdo jarayonlarining bashorat qilinuvchanligini oshirishga xizmat qilsa-da, muallif tashqi ma’lumotlar va standartlarga qaramlikni oldini olish uchun milliy tahliliy salohiyatni rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi. Xulosa qilib, Timur Dadabayev Markaziy Osiyo davlatlari uchun SI diplomatiyasida ishtirok etish nafaqat texnologik moslashuvni, balki o‘z sun’iy intellekt tizimlarini shakllantirish va tartibga solishga qodir institutsional tayyorgarlikni ham talab qilishini qayd etadi. Aks holda, hamkorlikdan olinadigan foyda nosimmetrik bo‘lib qolishi va mintaqaning strategik avtonomiyasini cheklashi mumkin. East Asia Forum’da o‘qing * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Mualliflar: Uskanboyev G‘iyosbek va Xidirov Mardonbek Ushbu siyosiy tahlil “Zangezur paradoksi”ni o‘rganib, Armanistonning Syunik viloyati orqali asosiy Ozarbayjonni Naxichevan avtonom respublikasi bilan bog‘lovchi yangi tranzit yo‘l Janubiy Kavkazda haqiqiy tinchlikni ta’minlash vositasi bo‘la olish-olmasligini ko‘rib chiqadi. Bu yo‘lak Xitoy, Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz va Yevropani bog‘lovchi keng qamrovli O‘rta yo‘lakdagi oddiy logistika yangilanishidan ko‘ra muhimroq ahamiyatga ega: u Armaniston va Ozarbayjon o‘rtasidagi mojaroni hal etishning siyosiy sinovi sifatida qaralmoqda. Asosiy g‘oya shartli ravishda qo‘yilgan: yo‘lak barqaror tinchlikka faqat siyosiy munosabatlarni normallashtirish, suverenitet va hududiy yaxlitlikni o‘zaro tan olish, ishonchli xavfsizlik kafolatlari hamda noaniqlikni kamaytiradigan va majburiy qayta talqin qilishning oldini oladigan huquqiy kelishuvlar bilan mustahkamlangan taqdirdagina hissa qo‘shishi mumkin. Tahlil neorealizm va xavfsizlik dilemmasiga asoslanib, nizoli hududlardagi infratuzilma loyihalari kamdan-kam hollarda betaraf bo‘lishini ta’kidlaydi: bir tomon "bog‘liqlik" deb hisoblagan choralar boshqa tomon tomonidan strategik tajovuz sifatida qabul qilinishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, yo‘lakning tinchlik o‘rnatish istiqboli raqobatni o‘zaro bog‘liqlikka aylantirish, yangi qarama-qarshilikning iqtisodiy xarajatlarini oshirish va barqarorlik uchun umumiy manfaatlarni yaratishdan iborat. Biroq, tahlilda ta’kidlanishicha, o‘zaro bog‘liqlik o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi; shaffof boshqaruv va ishonchli ishonchni mustahkamlash mexanizmlarisiz yo‘lak hamkorlik maydoni emas, balki ishonchsizlikni chuqurlashtiruvchi bosim nuqtasiga aylanib qolishi mumkin. Tahlilning asosiy qimmati uning manfaatlar va tashvishlarni aktyorga asoslangan xaritasidir. Ozarbayjon Naxichevanning uzluksiz, xavfsiz o‘tishi va milliy qayta birlashishiga ustuvor ahamiyat bermoqda; Armaniston har qanday "ekstraterritorial" yondashuvni rad etib, "Tinchlik chorrahasi" konsepsiyasi orqali to‘liq yurisdiktsiyani talab qilmoqda. Gruziya prinsip jihatidan tinchlikni qo‘llab-quvvatlasa-da, tranzit ustuvorligini yo‘qotishdan xavotirda, Eron esa yo‘lakka qat’iy xavfsizlik nuqtai nazaridan qarab, strategik izolyatsiya va mintaqaviy kuch muvozanatining o‘zgarishidan cho‘chimoqda. Qo‘shma Shtatlar xalqaro kafolatlar va investitsiyalar orqali yo‘lni institutsionallashtirish uchun harakat qilayotgan tashqi katalizator sifatida ko‘rsatilgan, Rossiya va Turkiya esa mos ravishda ta’sir doirasi va xavfsizlik tizimi bo‘yicha xavotirlarni pragmatik iqtisodiy va strategik manfaatlar bilan muvozanatlashtirmoqda. Tahlil yakunida Zangezur yo‘lagi na kafolatlangan tinchlik dividendi, na eskalatsiyaning muqarrar qo‘zg‘atuvchisi ekanligi, balki uning ta’siri loyiha va amalga oshirish ketma-ketligiga bog‘liq strategik vosita ekanligi ta’kidlanadi. Agar u keng qamrovli, qoidalarga asoslangan boshqaruv orqali yuritilsa, bojxona va chegara tartiblari aniq belgilansa, ishonchli nazorat va nizolarni hal qilish mexanizmlari o‘rnatilsa hamda tashqi raqobat kun tartibida ustunlik qilmasa, yo‘lak "aloqa orqali tinchlik" g‘oyasini mustahkamlashi mumkin. Biroq, agar u xavfsizlashtirilsa, tazyiq vositasi sifatida ishlatilsa yoki suverenitetga tahdid sifatida qabul qilinsa, bu geosiyosiy bahs-munozaralarni kuchaytirishi va ziddiyatlar dinamikasini jonlantirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, yo‘lakning tinchlikni qo‘llab-quvvatlash chorasi sifatidagi ahamiyati uning nolga teng geosiyosiy yutuq emas, balki umumiy iqtisodiy ijtimoiy ne’mat sifatida qo‘llanilishiga bog‘liq. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; buyerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aksettirmaydi.

JIDU doktoranti Nigina Saidovaning siyosiy tahlilida butun mamlakat miqyosidagi sun’iy intellekt savodxonligi nafaqat ichki rivojlanishning ustuvor yo‘nalishi, balki raqamli asrda O‘zbekistonning yumshoq kuchining yangi vositasi sifatida tavsiflanadi. Jozef Nayning yumshoq kuch tushunchasi hamda kiber kuch va raqamli diplomatiyaning kengayib borayotgan mantig‘iga asoslangan holda, tahlilda sun’iy intellekt ko‘nikmalariga ega aholi mamlakatning xalqaro jozibadorligining bir qismiga aylanishi, ochiqlik, innovatsiyalar va kelajakka yo‘naltirilgan milliy o‘ziga xoslikni namoyon etishi ta’kidlanadi. Ushbu nuqtai nazardan, sun’iy intellekt sohasidagi inson kapitali oddiy ta’lim kun tartibidan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi; u "raqamli millat brendi"ni mustahkamlaydigan va tashqi siyosat aloqalarini kuchaytiradigan obro‘li aktivga aylanadi. Tahlil markazida O‘zbekistonning "Besh million sun’iy intellekt yetakchilari" tashabbusi turadi. Bu tashabbus "Raqamli O‘zbekiston-2030" strategiyasi va 2030 yilgacha bo‘lgan sun’iy intellektni rivojlantirish konsepsiyasining davomi sifatida taqdim etilgan. Tahlilda tashabbus siyosat tuzilmasi va o‘lchanadigan maqsadlar bilan mustahkamlangani, sun’iy intellekt mahsulotlari va xizmatlarini kengaytirish, hukumatning sun’iy intellektni joriy etishga tayyorligini oshirish, ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarini tashkil etish va mutaxassislarning tanqidiy massasini shakllantirish kabi yo‘nalishlarni qamrab olgani ta’kidlanadi. Bu kun tartibi IT-ta’lim va yoshlar ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi keng ko‘lamli taraqqiyot doirasiga joylashtirilgan bo‘lib, O‘zbekiston raqobatbardosh sun’iy intellekt ekotizimining asoslarini maqsadli ravishda yaratayotgani va o‘zini Markaziy Osiyodagi mintaqaviy raqamli markazga aylantirish yo‘lida ekanligini ko‘rsatmoqda. Tahlilda tashabbusning aniq tashqi signallarni uzatishga mo‘ljallanganligi ham tushuntiriladi: yoshlarga sarmoya kiritish, global texnologik hamkorliklarga ochiqlik va sun’iy intellekt muloqotini tashkil etishda mintaqaviy yetakchilik. Yirik texnologiya kompaniyalari bilan hamkorlik, xalqaro amaliyotlar va "Ipak yo‘li sun’iy intellekt forumi" kabi platformalar O‘zbekistonni global innovatsion tarmoqlarga integratsiya qiladigan, raqamli suverenitetning yopiqroq modellaridan farqli o‘laroq, hamkorlik va modernizatsiya qiyofasini aks ettiradigan "raqamli diplomatiya" kanallari sifatida taqdim etiladi. Xulosa qilib, muallif ushbu yumshoq kuch salohiyatini yirik xalqaro maydonlarda diplomatik targ‘ibot, ingliz tilida muntazam hisobotlar va muvaffaqiyat hikoyalari, Barqaror rivojlanish maqsadlariga muvofiqlik (ayniqsa, ta’lim va munosib ish), shuningdek, O‘zbekistonning xalqaro sun’iy intellekt munozaralarida obro‘sini mustahkamlash uchun sun’iy intellekt etikasi, ma’lumotlarni himoya qilish va huquqlarga asoslangan boshqaruvga ko‘proq e’tibor qaratish orqali institutsionallashtirish tavsiya etiladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.