Muallif: Islomov Bositxon, JIDU talabasi, IXTI amaliyotchisi   8-aprel kuni Amerika Qo‘shma Shtatlari va Eron Islom Respublikasi 40 kunlik qurolli qarama-qarshilikdan so‘ng ikki haftalik vaqtinchalik sulhga erishdi. AQSh Prezidenti Donald Tramp hamda Eron rahbariyati ushbu kelishuvga erishishda Pokistonning muhim rolini e’tirof etib, uning vositachilik sa’y-harakatlari mojaroning yanada keskinlashuvining oldini olishda samarali bo‘lganini ta’kidladilar. Mazkur holatda mantiqiy savol tug‘iladi: nega aynan Pokiston, Turkiya yoki Misr kabi boshqa mintaqaviy aktyorlar emas, balki mojaroga jalb etilgan tomonlar o‘rtasida asosiy vositachi sifatida namoyon bo‘ldi?   Pokiston–Eron munosabatlari Pokiston va Eron 900 kilometrdan ortiq umumiy chegaraga ega bo‘lib, bu xavfsizlik sohasida yuqori darajadagi o‘zaro bog‘liqlikni yuzaga keltiradi. Eron 1947-yilda Pokiston mustaqilligini tan olgan birinchi davlat bo‘lgan, Pokiston esa o‘z navbatida Eron Islom Respublikasini Islom inqilobidan so‘ng tan olgan. Shunga qaramay, ikki tomonlama munosabatlar ambivalent xususiyatga ega bo‘lgan. 1990-yillarda davlatlar Afg‘oniston masalasida turlicha pozitsiyalarni egallagan, bu esa keskinlikni kuchaytirgan. 2000-yillarda munosabatlar asta-sekin yaxshilandi, biroq 2024-yil yanvar oyida tomonlar o‘z hududlariga raketa zarbalari berib, harakatlarini terrorizmga qarshi kurash bilan izohlagan qurolli hodisa yuz berdi. Shunga qaramay, inqiroz tezkor tarzda deeskalatsiya qilindi, bu esa mojarolarni boshqarish mexanizmlarining mavjudligini ko‘rsatadi. 2025-yilda mintaqaviy inqirozlar fonida, jumladan Isroil va Eron o‘rtasidagi qisqa muddatli urush hamda Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi qarama-qarshilik sharoitida, munosabatlarda sezilarli yaxshilanish kuzatildi. Pokiston Isroil harakatlarini ochiq tanqid qildi, Hindiston esa neytral pozitsiyani saqlab qoldi. Bu holat Pokistonning Eron uchun yanada ishonchli va bashorat qilinadigan hamkor sifatida qabul qilinishini mustahkamladi. Shu bilan birga, Pokiston AQSh bilan yaqinlashuvni ham namoyon eta boshladi. Xususan, Pokiston Quruqlik qo‘shinlari bosh shtabi boshlig‘i Asim Munir 2025-yil iyun oyida Oq uyga tashrif buyurib, Prezident Donald Tramp bilan muzokaralar o‘tkazdi. Bundan tashqari, Pokiston Trampni Nobel tinchlik mukofotiga nomzod sifatida ilgari surishni taklif qildi. Mazkur ikkiyoqlama tashqi siyosiy yo‘nalish Pokistonga Vashington va Tehron o‘rtasida o‘ziga xos “ko‘prik” rolini egallash imkonini berdi. Bunda muhim omil sifatida Pokistonning o‘ziga xos diplomatik maqomi namoyon bo‘ladi: 1979-yilgi Islom inqilobidan so‘ng Eron AQSh bilan bevosita diplomatik aloqalarga ega emas va bunday sharoitda Eron manfaatlari AQShda an’anaviy ravishda Pokiston diplomatik kanallari orqali ifodalangan.   Pokiston–AQSh munosabatlari: keskinlikdan pragmatik yaqinlashuvga Tarixan AQSh va Pokiston o‘rtasidagi munosabatlar murakkab bo‘lgan. 2001-yil 11-sentabr voqealaridan so‘ng Vashington bir necha bor Islomobodni terrorizmga qarshi kurashda yetarli sa’y-harakat qilmaslikda ayblagan. Keskinlikning cho‘qqisi 2011-yilda AQSh kuchlari “Al-Qoida” yetakchisi Usama bin Ladenni Pokiston hududida, mahalliy hukumatni oldindan ogohlantirmagan holda yo‘q qilganida kuzatildi. Shunga qaramay, 2025-yil o‘rtalaridan boshlab tomonlar o‘rtasida pragmatik manfaatlar asosida munosabatlarning bosqichma-bosqich normallashuvi kuzatilmoqda. Pokiston Tramp ma’muriyati tomoniga bir qator qadamlar tashladi, bu esa siyosiy muloqotni tiklashga xizmat qildi.   Pokiston uchun Yaqin Sharqning strategik ahamiyati: energetik omil Yaqin Sharq Pokiston uchun, ayniqsa energetika sohasida, muhim strategik ahamiyatga ega. Import qilinadigan neftning 80 foizdan ortig‘i Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari va Qatar kabi davlatlardan keladi, bunda asosiy tranzit yo‘li sifatida Hormuz bo‘g‘ozi xizmat qiladi. 28-fevral kuni mojaro boshlanganidan so‘ng Eron Hormuz bo‘g‘ozi orqali dengiz qatnovini sezilarli darajada chekladi, bu esa global energetik inqirozni keltirib chiqardi. Pokiston uchun oqibatlar ayniqsa og‘ir bo‘ldi: aprel boshiga kelib yoqilg‘i narxlari taxminan 54 foizga oshdi, bu esa keng ko‘lamli ijtimoiy noroziliklarga va inflyatsiya bosimining kuchayishiga olib keldi. Qo‘shimcha omil sifatida 2025-yil sentabr oyida Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasida tuzilgan kollektiv xavfsizlik to‘g‘risidagi kelishuvni keltirish mumkin bo‘lib, u mohiyatan NATOning 5-moddasiga o‘xshash kollektiv mudofaa tamoyiliga yaqin. Eronning Saudiya hududiga raketa zarbalari berishi sharoitida Pokiston to‘g‘ridan-to‘g‘ri mojaroga tortilish xavfi bilan yuzlashdi. Bunday ssenariy keng ko‘lamli eskalatsiyaga, jumladan Belujiston va Siston chegaraviy hududlarida terroristik guruhlarning faollashuviga olib kelishi mumkin edi.   Pokistonning diplomatik tashabbuslari Pokiston muzokaralar jarayonini faol ravishda ilgari surdi. Islomobod tashabbusi bilan Turkiya, Saudiya Arabistoni, Misr va Pokiston tashqi ishlar vazirlari uchrashuvi o‘tkazilib, unda mojaroni hal etishning ehtimoliy ssenariylari muhokama qilindi. Keyinchalik Pokiston Bosh vaziri o‘rinbosari Is’hoq Dar Xitoyga tashrif buyurib, tomonlar deeskalatsiya va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan besh asosiy banddan iborat kompleks rejani ishlab chiqdilar. Erishilgan kelishuvni rivojlantirish maqsadida 10-aprel kuni Islomobodda navbatdagi muzokaralarni o‘tkazish rejalashtirilgan bo‘lib, unda barcha tomonlar ishtirok etishga rozilik bildirgan.   Xulosa Umuman olganda, Pokistonning vositachilik sa’y-harakatlari mojaroni tartibga solishda yuqori samaradorlikni namoyon etdi. Amerika va Eron hukumatlari uchun maqbul bo‘lgan omillarning noyob uyg‘unligi tufayli Pokiston tomonlar o‘rtasida axborot almashinuvi uchun platforma vazifasini bajardi — bu esa Qatar va Ummon kabi davlatlarda o‘tkazilgan avvalgi muzokaralar bosqichlarida to‘liq ta’minlanmagan edi. Eron–AQSh mojarosining Pokiston uchun ekzistensial ahamiyatga ega ekanligini inobatga olgan holda, mamlakat rahbariyati sezilarli bosimlarga qaramay faol va qat’iy siyosat yuritdi. Bundan tashqari, Pokiston o‘z diplomatik tashabbuslariga Xitoy, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Misr kabi mintaqaviy hamda global aktorlarni jalb eta oldi. Shu tariqa, Pokiston vositachiligining muvaffaqiyati nafaqat uning diplomatik sa’y-harakatlari, balki uni mazkur mojaroda eng samarali vositachiga aylantirgan strategik, iqtisodiy va geosiyosiy omillarning noyob uyg‘unligi bilan izohlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

JIDU talabasi va IXTI amaliyotchisi Roksana Izzatova bilan hamkorlikda Joriy yilning 12-aprelda bo‘lib o‘tgan Vengriya parlament saylovlari, mamlakatning Yevropa iqtisodiyotidagi ulushi taxminan 1,1% YeI YaIMni va birlashma aholisining taxminan 2%ni tashkil etishidan qat’iy nazar, o‘z ahamiyatini birinchi navbatda V. Orbán hukmronligining o‘n olti yili davomida Yevropa siyosatida egallagan tizimli roli bilan belgilaydigan voqeadir. Ovozlarning taxminan 99 foizi sanab bo‘lilgach olingan ma’lumotlarga ko‘ra, P. Magyar boshchiligidagi muxolifat partiyasi «Tisa» parlamentdagi 199 o‘rindan 138tasini, ya’ni konstitutsiyaviy ko‘pchilikni qo‘lga kiritmoqda, V. Orbánning «Fides»i esa atigi 55 o‘rin bilan kifoyalanmoqda. Saylovchilarning yuqori darajada siyosiy faolligini namoyon etgan va rekord 79,5 foizlik ishtirok ko‘rsatkichi bunday muhim natijaning asosiy omillaridan biriga aylandi. I. V. Orbán mag‘lubiyatining omillari va avvalgi modelning transformatsiyasi. Saylov natijalari ichki va tashqi omillarning kombinatsiyasi bilan belgilanadiki, ular birgalikda Viktor Orbán siyosiy tizimining barqarorligini zaiflashtirdi. Birinchidan, korrupsiyaga qarshi safarbarlik hal qiluvchi rol o‘ynadi. Mustaqil tadqiqotchilarning bahosiga ko‘ra, «Fides» hukmronligi yillari davomida iqtisodiyotdan hokimiyat bilan aloqador tuzilmalar foydasiga taxminan 28 milliard yevro chiqarib yuborilgan. Buning natijasida korrupsiya tizimli va oshkora hodisa sifatida qabul qilina boshladi, bu esa «Fides»ning an’anaviy saylovchilari o‘rasidagi ishonchni ham pasaytirdi. Péter Magyar bu talabni siyosiy jihatdan o‘zining foydasiga ishlatdi hamda korrupsiyaga qarshi kurashni kampaniyasining markaziy elementiga aylantirdi. Ikkinchidan, iqtisodiy norozilik muhim omil bo‘ldi. Iqtisodiy stagnatsiya, past ish haqi fonida narxlarning o‘sishi, shuningdek sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimining yomonlashuvi tanqidiy kayfiyatlarni kuchaytirdi. Bu muxolifatlar uchun kampaniya e’tiborini mafkuraviy masalalardan kundalik ijtimoiy-iqtisodiy muammolarga ko‘chirish imkonini berdi. Uchinchidan, muxolifatning konsolidatsiyasi va saylov tizimining o‘ziga xosligi muhim rol o‘ynadi. Oldingi saylovlardan farqli ravishda muxolifat kuchlari «Tisa» partiyasi atrofida birlashdi va bu «Fides» dominantligiga moslab shakllantirilib bo‘lgan tizimdan samarali foydalanishga imkon berdi. To‘rtinchidan, tashqi siyosiy kontekst va «Tramp effekti» muhim omil bo‘ldi. D. Tramp va D. Vansning qo‘llab-quvvatlashi V. Orbán mavqeini mustahkamlash o‘rniga o‘zini samarasiz ko‘rsatdi. Yevropada kuchayib borayotgan Amerika qarshi kayfiyatlar va AQSh tashqi siyosati bilan bog‘liq keskinlik sharoitida bunday uyushma «Fides» jozibadorligini saylovchilarning bir qismi uchun pasaytirdi. Shunday qilib, o’ng kuchlarning transatlantik ittifoqi ustunlikka emas, balki saylovchilikka xavf omilga aylandi. Beshinchidan, V. Orbánning tashqi siyosiy yo‘nalishiga nisbatan qabul tarzidagi o‘zgarish muhim rol o‘ynadi. Uning Rossiyaga mo‘tabarligi, YeI qarorlarini bloklashi va Ukrainaga nisbatan tanqidiy ritorikalari Vengriyaning suverenitetini himoya qilish sifatida emas, balki xalqaro izolyatsiya omili sifatida qabul qilina boshladi. Oltinchidan, ijtimoiy-demografik o‘zgarishlar, xususan yoshlarning siyosiy faolligining ortishi muhim ahamiyat kasb etdi. 30 yoshdan kichik saylovchilarning uchdan ikki qismigacha V. Orbánga qarshi chiqdi, shahar saylovchilarining ommaviy safarbarligining esa muxolifat g‘alabasi omillaridan biriga aylandi. II. Vengriyaning siyosiy kursini transformatsiya qilish istiqbollari. Saylovdagi g‘alabadan so‘ng bo‘lgan birinchi katta matbuot anjumanida P. Magyar quyidagi ustuvorliklarni belgilab berdi: Birinchi va eng muhim ustuvorlik Vengriyaning Yevropa Ittifoqi mablag‘lariga kirishini imkon qadar tezroq tiklash bo‘lib belgilandi, chunki Yevropa Komissiyasi Vengriyaga mo'jallangan 27 milliard yevroning 17 milliard yevrosini to‘tatib qo‘ygan, shuningdek Budapeshtning ittifoq a’zolari mudofaa ishlab chiqarishini rag‘batlantirish uchun mo‘jallangan 150 milliard yevrolik kredit instrumenti rejasini ma’qullamagan. Buning uchun u to‘rt komponentli rejani taqdim etdi: korrupsiyaga qarshi chora-tadbirlar, Yevropa prokurorlik idorasiga qo‘shilish, sud va tergov tizimi mustaqilligini tiklash, matbuot erkinligini ta’minlash, shuningdek universitetlarni siyosiylashtirmaslik va akademik erkinlikni himoya qilish. Ikkinchi muhim yo‘nalish sifatida P. Magyar Vengriyaning yevrozonaga qo‘shilishi masalasini ko‘rib chiqishni ko‘rsatdi. U bu mavzuni makroiqtisodiy barqarorlashtirish vazifasi bilan bog‘ladi, biroq yakuniy qaror byudjet holatini baholash va iqtisodiy aktorlar bilan maslahatlashuvlardan so‘ng qabul qilinishi kerakligini ta’kidladi. Ukraina borasida u Budapeshtning ikki tomonlama munosabatlarni normallashtirish va Kiyev bilan siyosiy muloqotga kirishishga tayyorligi to‘g‘risida ma’lum berdi. Shu bilan birga u Ukrainaga hududiy yon berish asosidagi tinchlikni majburan qabul qildirmaslik kerakligini ta’kidladi, lekin yaqin kelajakda Ukrainaning YeIga tezlashtirilgan a’zoligiga qarshi chiqdi. Magyar shuningdek Vengriyaning Ukrainaga mo‘jallangan 90 milliard yevrolik YeI kredit paketi dasturidan chiqishini qo‘llab-quvvatlashini ma’lum qilib, Vengriyaning og‘ir byudjet holatiga ishora qildi. Moskvaga nisbatan keskinroq ritorikaga qaramay, saylanayotgan bosh vazir energetika siyosatida Vengriya avvalambor iqtisodiy maqsadga muvofiqlikdan kelib chiqishini aniq ko‘rsatdi. U rus energoresurslarini, agar ular arzonroq variant bo‘lib qolsa, xarid etishni davom ettirishga niyatini bildirdi va bu tashqi siyosiy tonusning umumiy o‘zgarishida ham pragmatik uzluksizlik elementlarining saqlanib qolishidan dalolat beradi. Migratsiya masalasida P. Magyar amalda chegaralarni qattiq nazorat qilish kursini tasdiqladi. U YeI migratsiya paktiga qarshi chiqdi, janubiy chegaradagi to‘liqni saqlab qolish niyatini bildirdi va yangi hukumat Yevropa Ittifoqi ichida noqonuniy migrantlarni taqsimlash mexanizmlarini qabul qilishga niyat qilmasligini ma'lum qildi. Shuningdek Vengriya Yevropa sudining migrantlarga munosabat bo‘yicha oldingi qaroriga rioya qilmaganlik uchun unga tahdid solayotgan kunlik 1 million yevrolik jarima masalasini hal etishi zarurligi ta’kidlandi. Shu bilan birga TDT doirasidagi Vengriya siyosati, ehtimol, institutsional uzluksizlikni saqlab qoladi, biroq yanada pragmatik va siyosiylashtirmaslik xarakterini egallaydi. Vengriyaning tashkilot a’zosi-kuzatuvchi maqomi, Budapeshtdagi TDT vakolatxonasi mavjudligi va mavjud iqtisodiy, ta’lim hamda siyosiy-diplomatik aloqalar tarmog‘i inobatga olingan holda Budapeshtning tashkilotdan chiqishi ehtimoldan yiroq. Yangi kurs turk yo'alishini Bryusselga tashqi siyosiy muqobil ramzi sifatida ishlatishga emas, balki uni transport, investitsiya, energetika va ta’lim kooperatsiyasi kanali sifatida funksionallashtirishga asoslanadi. Bu ma’noda P. Magyar davrida Vengriya TDT doirasida Yevropa hamkorligi rolini saqlab qolishi mumkin, lekin kamroq mafkuraviy va umumyevropa kursiga ko'proq muvofiq shaklda. Shunday qilib, Vengriya «konfrontatsion suverenitizm» modelidan cheklangan proyevropalik pragmatizm modeligacha o'moqda. Ichki siyosatda asosiy vazifa «Fides»ning institutsional merosini isloh qilish bo'adi. V. Orbán hukmronligi yillarida konstitutsiyaviy normalardan tortib iqtisodiyot va OAVdagi sadoqatli aktorlar tarmoqigacha uzib bo‘lmaydigan nazorat mexanizmlari shakllandi. Konstitutsiyaviy ko‘pchilik mavjud bo‘lsa ham, yangi hokimiyat institutsional qarshilikka duch keladi. Shu bilan birga sud tizimini isloh qilish va huquqning ustunligini tiklash, OAVni siyosiylashtirmaslik va oligarxik tuzilmalar ta'sirini cheklash, korrupsiyaga qarshi islohotlar va davlat xaridlari tizimini qayta ko‘rib chiqish kutilmoqda. III. Umumyevropa va xalqaro oqibatlar. Ushbu saylovlarni Markaziy Yevropadagi millatchilik to‘lqinning barqarorligini ko‘rsatuvchi indikator sifatida baholash mumkin. Budapeshtdagi hokimiyat almashuvi keng doiradagi aktorlar uchun siyosiy hisob-kitoblarning qayta kalibrlashiga muqarrar ravishda olib keladi. Vengriya saylovlari natijalari milliy miqyosdan ancha keng oqibatlarga ega. Birinchidan, bu Yevropadagi o‘ng populistik blokining zaiflab borayotganligidan dalolat beradi. V. Orbán Fransiya, Germaniya va Italiya partiyalarini o‘z ichiga olgan yevroseptik va millatchil kuchlar uchun tayanch shaxs edi. Uning hokimiyatdan ketishi ularning institutsional ta’sirini kamaytiradi va o‘ng harakatlarning transmilliy tarmoqlar konfiguratsiyasini o‘zgartiradi. Ikkinchidan, saylovlar transatlantik o‘ng ittifoqning inqirozini aks ettiradi. Tramp ma’muriyati va Amerika konservatorlarining V. Orbánga ko‘rsatgan qo‘lovi nafaqat yordam bermadi, balki xavf omilga aylandi. Bu AQSh uchun ham oqibatlarga ega bo‘lishi mumkin, chunki demokratlar saylov natijalarini ichki siyosat uchun potentsial signal sifatida talqin qilmoqda. Uchinchidan, YeI ichida kuchlar qayta taqsimlanishi muhimdir. Muxolifat g‘alabasi Yevropa Komissiyasi mavqeini mustahkamlaydi va qarorlarni bloklashga moyil davlatlar ta’sirini kamaytiradi. Bu Ukraina, sanksiya siyosati va huquqning ustunligi masalalarida qarorlar qabul qilishni tezlashtirishi mumkin. To‘rtinchidan, Rossiya uchun oqibatlar ikki tomonlama xarakter kasb etadi. Bir tomondan, Moskva YeI ichidagi sheriklari biridan mahrum bo‘ladi, boshqa tomondan esa P. Magyarning pragmatik kursi va davom etayotgan energetik o‘zaro bog‘liqlik Rossiyaning ta’sir kanallarini, garchi cheklangan shaklda bo‘lsa-da, saqlab qolishini anglatadi. IV. Markaziy Osiyo va O‘zbekiston uchun ahamiyati. Markaziy Osiyo uchun YeI doirasida barqaror liberal-proyevropalik yo‘nalishning saqlanib qolishi umuman ijobiy ahamiyatga ega bo‘lardi. Bu, avvalambor, Markaziy Osiyo mamlakatlariga grant resurslari, imtiyozli moliyalashtirish, texnik yordam va aralash moliyalashtirish instrumentlariga uzoq muddatli kirish uchun yanada ishonchli zamin yaratadi, shuningdek e’lon qilingan tashabbuslari YeI ichidagi siyosiy nizolar tufayli to’xtatib qo‘yilmasligini ta’minlaydi. Amaliy jihatdan bu mintaqa uchun bir qator ustunliklar yaratadi. Birinchidan, infratuzilma va logistika loyihalarining uzluksiz amalga oshirilishi yanada ehtimolroq bo‘lib qoladi, avvalambor YeI strategik diversifikatsiya yo‘nalishi sifatida ko‘ranadigan Kaspiybo‘yi transport koridori bo‘yicha. Ikkinchidan, suv resurslarini boshqarish, iqlim barqarorligi va energetika modernizatsiyasi sohasidagi loyihalarni moliyalashtirish bazasi mustahkamlanadi: YeIB allaqachon Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonda barqaror transport, suv xo‘jaligi va iqlim barqarorligiga qaratilgan investitsiyalarda 1 milliard yevrogacha mablag‘ jalb qilishi kutilayotgan 365 million yevro ajratish niyatini e’lon qilgan. Uchinchidan, «DARYa» va «Erasmus+» dasturlari orqali insoniy kapital sohasida Yevropa ko‘magining saqlanib qolishi va kengayishi, bu ayniqsa kadrlar tayyorlash, universitet mobiliyati va mintaqa iqtisodiyotining yangi texnologik talablarga moslashishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu Markaziy Osiyoning xalqaro subyektligini mustahkamlaydi: mintaqa Bryussel bilan alohida-alohida davlatlar to‘plami sifatida emas, balki mintaqadagi uzoq muddatli ishtirokda manfaatdor bo‘lgan yanada intizomli va resurslar bilan ta’minlangan kuch markazi sifatida o‘zaro munosabat o‘rnatish imkoniyatiga ega bo‘ladi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Joriy yilning noyabr oyida bo'lib o'tadigan AQSh Kongressiga saylovlar bo'yicha jadal tus olayotgan kampaniya partiyalar o'rtasidagi qutblanishning chuqurlashayotgani hamda Amerika siyosiy tizimida jiddiy tarkibiy qayta guruhlanish yuz berayotganidan dalolat beradi. Rasman, Respublika partiyasi Kongressning har ikkala palatasi va ijro etuvchi hokimiyat ustidan nazoratni saqlab qolmoqda, biroq uning siyosiy imkoniyatlari ichki ziddiyatlar, ma'muriyatning tashqi siyosatidan jamoatchilik noroziligining o'sishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy bosimning ortib borishi tufayli tobora cheklanib bormoqda. Ayni paytda, Demokratik partiya o'zining ichki xilma-xilligiga qaramay, Trampga qarshilik asosida jipslashish va Oq uyning boshqaruvdagi kamchiliklaridan elektoral safarbarlik omili sifatida foydalanish imkoniyatiga ega bo'lmoqda. Joriy davrning o'ziga xosligi shundaki, kurash bir vaqtning o'zida bir necha darajada kechmoqda. Birinchi daraja – Vakillar palatasi va Senat ustidan nazorat o'rnatish yo'lidagi respublikachilar va demokratlar o'rtasidagi partiyalararo qarama-qarshilik. Ikkinchi daraja – respublikachilarning o'z ichidagi Trampni qo'llab-quvvatlovchi MAGA qanoti, sentristlar (markazchilar) va an'anaviy konservatorlar o'rtasidagi partiya ichki kurashi. Uchinchi daraja – Demokratik partiya ichida an'anaviy partiya isteblishmenti, mo'tadil va so'l yo'nalishdagi progressiv guruhlar o'rtasida rollarning qayta taqsimlanishi. Bularning barchasi Kongress saylovlarini shunchaki partiyaviy mashinalar bellashuviga emas, balki Amerika hokimiyatining kelajakdagi konfiguratsiyasi atrofidagi yanada kengroq ziddiyat maydoniga aylantiradi. Respublika partiyasi. Zamonaviy respublikachilar lagerining asosiy o'ziga xos xususiyati uning D. Tramp shaxsiga yuqori darajada qaramligi bo'lib qolmoqda. MAGA o'zining hozirgi ko'rinishida Amerika konservatizmining klassik mafkuraviy platformasi emas, balki D. Trampning o'zi, uning ritorikasi, xulq-atvori va partiya elektoratining eng faol qismini safarbarlik holatida ushlab turish qobiliyati legitimlikning markaziy manbai bo'lib xizmat qiladigan shaxsiylashtirilgan siyosiy tuzilmadir. Bu respublikachilarga qisqa muddatli safarbarlik quvvatini ta'minlaydi, biroq ayni paytda partiyaning institutsional barqarorligini zaiflashtiradi, chunki partiya ichidagi sadoqat tobora barqaror dastur atrofida emas, balki yetakchiga nisbatan siyosiy sadoqat atrofida qurilmoqda. Shu fonda Respublika partiyasi ichida uchta yo'nalish tobora yaqqol ko'zga tashlanmoqda. Birinchisi – agar o'zgarishlar D. Trampdan chiqsa, kun tartibidagi har qanday o'zgarishni qo'llab-quvvatlashga tayyor bo'lgan bevosita Tramp tarafdorlari o'zagi. Ikkinchisi – nomzodlarning saylovchilari orasidagi ommabopligi, Kongress ustidan nazorat va institutlarning boshqaruvchanligi ustuvor bo'lib qolayotgan tizimliroq konservatorlar va partiya pragmatiklari. Uchinchisi – hozircha tashkiliy jihatdan shakllanmagan, ammo D. Trampning siyosiy sikli yakunlanganidan so'ng respublikachilar bazasi kimga meros bo'lib o'tishi haqidagi masala bilan bog'liq bo'lgan shartli post-trampistik qanot. Asosiy partiya ichki kurashi aynan ushbu vektorlar kesishmasida yuz bermoqda. Partiya ichidagi keskinlikning kuchayishiga qo'shimcha omil sifatida Eron kampaniyasi xizmat qildi, u ma'muriyat va partiya ichidagi tashqi siyosat "qirg'iylari" va elektoral pragmatiklar o'rtasidagi ziddiyatni keskinlashtirdi. Respublika isteblishmentining bir qismi kuch ishlatish orqali eskalatsiya qilish qat'iylikni namoyish etadi va kuchli hokimiyat qiyofasini mustahkamlaydi degan yondashuvga asoslanadi. Boshqa qismi esa, aksincha, urushni ichki xarajatlarning o'sishi, jamoatchilik kayfiyatining yomonlashishi va Kongress saylovlarida mag'lubiyatga uchrash xavfi bilan bog'laydi. Bunday sharoitda vitse-prezident J.D. Vens va davlat kotibi M. Rubio kabi ayrim shaxslarning Eron yo'nalishidan ehtiyotkorona uzoqlashishini yakka holat sifatida emas, balki mafkuraviy safarbarlik va elektoral hisob-kitob o'rtasidagi tafovut chuqurlashib borayotganining alomati sifatida baholash lozim. Ijro etuvchi hokimiyatdagi kadrlar bilan bog'liq beqarorlik ham ushbu muammoning jiddiy indikatoriga aylandi. Ichki xavfsizlik vaziri K. Noemning iste'fosi shuni ko'rsatdiki, respublikachilar uchun eng nozik va an'anaviy ravishda yutuqli bo'lgan yo'nalishlar, birinchi navbatda migratsiya siyosati va ichki xavfsizlik masalalari, avtomatik ravishda birlashtiruvchi resurs sifatida ishlashni to'xtatmoqda. Aksincha, janjallar, boshqaruvdagi muammolar va ochiq ziddiyatlar mavjud bo'lgan sharoitda ular ma'muriyatning beqarorligi bilan bog'lana boshlaydi. Saylovoldi kampaniyasi uchun bu ayniqsa nozik masala, chunki migratsiya mavzusi respublikachilar o'ziga xosligining eng muhim elementlaridan biri bo'lib qolmoqda. Tarif siyosati partiya ichidagi ziddiyatning yana bir omiliga aylandi. MAGA makoni uchun proteksionizm iqtisodiy millatchilikning muhim elementi va AQSh sanoat bazasini qayta tiklash uchun kurash ramzi bo'lib qolmoqda. Biroq Oliy sudning D. Tramp tomonidan kiritilgan tariflarni bekor qilish to'g'risidagi qarori va da'vogarlarning ularni qo'llash bilan bog'liq katta miqdordagi mablag'larni qaytarish haqidagi talablari shuni ko'rsatmoqdaki, D. Trampning savdo siyosati faqat siyosiy aktiv sifatida qabul qilinmay qoldi. Qat'iy tarif ritorikasining safarbarlikdagi foydasi bilan uning real ma'muriy, huquqiy va iqtisodiy oqibatlari o'rtasidagi tafovut tobora sezilarli bo'lmoqda. Natijada Respublika partiyasi ichida proteksionistik kursga mafkuraviy sodiqlik tarafdorlari va pragmatikroq ishbilarmon guruhlar manfaatlari o'rtasidagi kelishmovchilik kuchaymoqda. Demokratik partiya. Respublikachilardan farqli o'laroq, demokratlarning inqirozi shaxsiylashtirilgan emas, balki koalitsion xususiyatga ega. Demokratik partiyada partiya isteblishmenti, mo'tadil markazchilar, so'l progressivlar hamda korporatsiyalar va harbiy harakatlarga qarshi chiquvchi radikal qanot ajralib turadi. Odatdagi sharoitlarda bunday tarqoqlik yagona strategiya ishlab chiqishda jiddiy qiyinchiliklarni yuzaga keltirgan bo'lar edi. Shunga qaramay, hozirgi vaqtda D. Trampni umumiy rad etish kayfiyati ichki kelishmovchiliklarni ikkinchi darajaga surib, partiyani keng koalitsiyaga birlashtirmoqda. Demokratlarning siyosiy mantig'i bir nechta o'zaro bog'liq yo'nalishlar atrofida qurilmoqda. Birinchidan, bu institutlarni himoya qilish va D. Trampni Amerika demokratiyasining an'anaviy mexanizmlari yemirilishini tezlashtiruvchi shaxs sifatida ko'rsatish. Ikkinchidan, Oq uyning tashqi siyosiy kursini ichki ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar, birinchi navbatda, yashash narxining oshishi bilan bog'lashga intilish. Uchinchidan, ham mo'tadil, ham progressiv saylovchilarni jalb qilish uchun urushga va inqirozga qarshi ritorikadan foydalanish. Shu orqali demokratlar partiyaning turli qatlamlarini bitta umumiy g'oya atrofida birlashtirish imkoniyatiga ega bo'lmoqdalar: amaldagi ma'muriyat jamiyatga na barqaror strategiya, na ichki iqtisodiy kompensatsiya taklif qilmasdan turib, tashqi xavf-xatarlarni oshirmoqda. Shu bilan birga, Demokratik partiya ichidagi tafovutlar yo'qolib ketmaydi. Partiya markazi va an'anaviy isteblishment boshqaruvning prognoz qilinishini tiklashga, huquqiy normalarni himoya qilishga va ma'muriyatni institutsional cheklashga urg'u berishga moyil. So'l qanot esa vaziyatdan ijtimoiy kun tartibini kengaytirish, tashqi siyosatning harbiylashtirilishini tanqid qilish va korporativ-moliyaviy guruhlarga bosim o'tkazish uchun foydalanishga intiladi. Biroq, qisqa muddatli istiqbolda bu tafovutlar partiyani parchalashdan ko'ra, elektorat qamrovini kengaytirishga xizmat qiladi. Mo'tadillar va progressivlar turli saylovchilar qatlamiga yuzlanadi, ammo joriy siklda ular umumiy Trampga qarshi doirada harakat qilishadi. Eron inqirozi siyosiy qutblanish omili sifatida. Ichki siyosiy ziddiyatni tezlashtiruvchi asosiy tashqi omil Eron bilan urush bo'ldi. "Bayroq atrofida birlashish" degan an'anaviy mantiqdan farqli o'laroq, harbiy kampaniya ma'muriyatni qo'llab-quvvatlash darajasining o'sishiga olib kelmadi. Mojaroning dastlabki haftalarida harbiy harakatlarni qo'llab-quvvatlash barqaror ravishda past darajada qoldi yoki barqaror ijtimoiy ko'pchilikni shakllantirmaydigan darajada tebranib turdi. Aksariyat so'rovnomalarda harbiy kampaniyani ma'qullash darajasi taxminan 40 foiz atrofini tashkil etdi, norozilar ulushi esa sezilarli darajada yuqori edi. Shu bilan birga, jamoatchilik fikrining eng barqaror xususiyati shunchaki o'rtacha qo'llab-quvvatlash emas, balki mojaroga munosabat borasida partiyalar o'rtasidagi o'ta yuqori qutblanish bo'ldi. Respublikachilar orasida Eronga zarba berishni qo'llab-quvvatlash yuqoriligicha qolgan bo'lsa, demokratlar orasida deyarli bir ovozdan rad etish kayfiyati ustunlik qildi. Mustaqil saylovchilar ham ko'pincha tanqidiy yoki ehtiyotkorona pozitsiyani egallashdi. Bu shuni anglatadiki, mojaro partiyalararo ziddiyatlarni vaqtincha olib tashlashga qodir bo'lgan umummilliy xavfsizlik masalasiga aylanmadi. Aksincha, urush boshidanoq Amerika siyosatiga partiyalar o'rtasidagi va ularning ichidagi mavjud kelishmovchilik chiziqlarini kuchaytiruvchi qutblashtiruvchi omil sifatida kirib keldi. Strategik kommunikatsiya muammosi ham muhim omilga aylandi: ma'muriyat jamiyatda kampaniyaning yakuniy maqsadlari haqida aniq tushunchani shakllantira olmadi. Axborot noaniqligi sharoitida saylovchi siyosiy kursga ratsional baho berishga emas, balki prezidentga bo'lgan ishonchning tayanch darajasiga suyanishga moyil bo'ladi. Natijada harbiy harakatlar elektoratning katta qismi tomonidan birlashtiruvchi omil sifatida emas, balki ichki bo'linishni chuqurlashtiruvchi xavfli qadam sifatida qabul qilinmoqda. Energetik shok va uning elektoral oqibatlari. Tashqi inqirozning ichki siyosiy muammoga aylanishining eng sezilarli kanali yoqilg'i narxining oshishi bo'ldi. AQShdagi energetik shok faqat makroiqtisodiy emas, balki bevosita elektoral ko'rinishga ham ega bo'ldi. Benzin va dizel narxining oshishi an'anaviy ravishda demokratik va respublikachi hisoblangan shtatlarga ham, shuningdek ikkilanuvchi shtatlarga ham tezda o'z ta'sirini ko'rsatdi. Eng muhimi shundaki, nafaqat tashqi yetkazib berishlarga qaram bo'lgan qirg'oqbo'yi hududlari, balki Kongress uchun kurash natijasi ko'p jihatdan bog'liq bo'lgan shtatlar ham zarba ostida qoldi. Tashqi siyosiy eskalatsiya fuqarolar ongida kundalik turmush farovonligi muammosiga aylanib ketdi. Elektoratning katta qismi uchun Eron bilan mojaro geosiyosat masalasi bo'lmay qoldi, u inflyatsiya va xarid qobiliyatining pasayishi katalizatoriga aylandi. Bu o'zining siyosiy kapitalini iqtisodiy barqarorlik va'dasiga qurgan D. Tramp ma'muriyati uchun o'ta jiddiy xavf tug'diradi. Tashqi kurs va ichki iqtisodiy ustuvorliklar o'rtasidagi ziddiyat respublikachilarning elektoral bazasi yaxlitligini xavf ostiga qo'yadi. Natijada, Kongress nafaqat ikki partiya o'rtasidagi bellashuv, balki AQSh siyosiy rivojlanishining turli modellari o'rtasidagi yanada murakkabroq ziddiyat maydoniga aylanmoqda. Respublikachilar uchun kurash bir vaqtning o'zida ko'pchilikni saqlab qolish uchun ham, partiya D. Tramp atrofidagi shaxsiy safarbarlik vositasi bo'lib qoladimi yoki institutsionalroq modelga qaytishni boshlaydimi degan masalani hal qilish uchun ham kechmoqda. Demokratlar uchun esa vazifa faqat mandatlar olishdan iborat emas, balki saylov siklidan Oq uyni institutsional cheklash mexizmimi sifatida foydalanishdir. Partiyalararo kurashning tobora ko'proq partiya ichki kurashi bilan uyg'unlashib borayotgani alohida ahamiyatga ega. Ma'muriyatning Eron, tariflar, migratsiya yoki kadrlar masalalari bo'yicha har qanday qarori nafaqat respublikachilar va demokratlar o'rtasidagi munosabatlarga, balki partiyalarning o'z ichidagi kuchlar muvozanatiga ham darhol o'z ta'sirini ko'rsatadi. Aynan mana shu narsa joriy siklni sifat jihatidan boshqacha qiladi. U nisbatan yaxlit bo'lgan ikki siyosiy blok o'rtasidagi kurash sifatida emas, balki tashqi ziddiyat, partiya ichidagi bo'linish, institutsional zo'riqish va jamoatchilik ishonchsizligining ko'p qatlamli qorishuvi sifatida kechmoqda. Shunday qilib, 2026-yilda AQSh Kongressiga saylovoldi kurashi nafaqat elektoral raqobatning navbatdagi bosqichini, balki Amerika siyosiy tizimining yanada kengroq inqirozini aks ettiradi. Partiyalararo darajada u respublikachilarning shaxsiylashtirilgan safarbarlik modeli va demokratlarning institutsional cheklov koalitsiyasi o'rtasidagi to'qnashuv shaklini oladi. Partiya ichki darajasida respublikachilarda Tramp tarafdorlari o'zagi, markaz va post-trampistik davrning potensial vorislari o'rtasidagi ziddiyat kuchaymoqda, demokratlar esa Trampga qarshi umumiy birlashish hisobiga o'zlarining ichki kelishmovchiliklarini vaqtincha silliqlamoqdalar. Eron inqirozi, yoqilg'i narxining oshishi, ma'muriyatdagi kadrlar beqarorligi, tarif siyosati atrofidagi tortishuvlar va Kongressning bo'lajak yangilanishi Amerika tizimidagi boshqaruv zo'riqishi hissini kuchaytirmoqda. Bunday sharoitda Vakillar palatasi va Senat uchun kurash nafaqat mandatlarni taqsimlash, balki yaqin yillarda AQShda qanday siyosiy boshqaruv modeli ustunlik qilishi uchun ham kurashga aylanadi. Aynan shuning uchun 2026-yilgi saylovlarni Amerika siyosati transformatsiyasi jarayonidagi asosiy burilish nuqtalaridan biri sifatida baholash lozim. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtainazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishlibo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

XMT Tadqiqotlar bo‘limining Makroiqtisodiy siyosat va ish o‘rinlari bo‘limi tomonidan tayyorlangan “Bandlik va ijtimoiy tendensiyalar 2026” hisobotida barqaror iqtisodiy vaziyatda mehnat bozori qanday o‘zgarishi haqidagi qiziqarli hodisa ochib berilgan. Bir qarashda jahon iqtisodiy tizimi hayratlanarli darajada barqaror ishlayotgandek tuyuladi. 2026-yilgacha global ishsizlik darajasi tarixan eng past 4,9 foiz darajasida qolishi prognoz qilinmoqda. Yigirmanchi asr iqtisodiyotining an’anaviy lug‘atida bu g‘alaba deb baholanishi mumkin. Biroq, bu “barqarorlik” matematik niqob – ish sifati va ijtimoiy adolatning chuqurlashib borayotgan inqirozini yashiradigan sarobdir. Sarlavha raqamlari barqarorlikni ko‘rsatsa-da, milliardlar uchun asosiy haqiqat “munosib ish yetishmasligi” bilan belgilanadi. Biz hozirda “yuqori noaniqlik” sharoitida faoliyat yuritmoqdamiz, bu yerda iqtisodiy va savdo siyosatining beqarorligi so‘nggi yigirma yillikdagi taraqqiyotni amalda muzlatib qo‘ydi. Biz ko‘rib turgan barqarorlik gullab-yashnayotgan bozorlarning barqarorligi emas, balki mehnat sharoitlarini yaxshilash uchun harakat to‘xtab qolgan turg‘un muvozanatdir. Qariyb yarim asr davomida rivojlangan dunyoning ijtimoiy kelishuvi yagona va mustahkam va’daga tayangan edi: oliy ma’lumot – bu sizni iqtisodiy jihatdan eskirishdan asrovchi qalqondir. Generativ sun’iy intellekt (SI) bu qalqonni shunchaki teshish bilan cheklanib qolmay, balki uni butunlay eritib yubormoqda. Biz g‘ayrioddiy bir paradoksga guvoh bo‘lmoqdamiz: yuqori daromadli mamlakatlarda oliy ma’lumotli ishchilar kam ma’lumotli tengdoshlariga qaraganda avtomatlashtirish xavfiga ko‘proq duch kelmoqda. Bu holat ayniqsa 15-24 yoshlilaruchun o‘ta dolzarbdir. Ilgari “boshlang‘ich pog‘ona”dagi lavozimlardan yuqori malakali karyera uchun tramplin sifatida foydalangan yosh bitiruvchilar endilikda aynan o‘sha lavozimlar avtomatlashtirilayotganiga guvoh bo‘lishmoqda. Bu mehnat bozoridagi oddiy siljish emas, balki an’anaviy meritokratik kelishuvning tanazzulidir. Yuqori daromadli iqtisodiyotlarda axborotni qayta ishlash va kognitiv tartibga asoslangan o‘ziga xos kasbiy tuzilmalar hozirda aynan sun’iy intellekt tomonidan egallanayotgan hududlarga aylanib bormoqda. “Ta’lim qalqoni” esa nishonga aylandi. Taraqqiyotimizning to‘xtab qolganiga eng achchiq dalilni mehnatkashlar qashshoqligi tubida ko‘rish mumkin. Dunyo bo‘ylab 284 million ishchi hali ham kuniga 3 AQSH dollaridan kam mablag‘ga kun kechirmoqda. Bu boradagi taraqqiyotning “sudraluvchi sur’ati” kishini larzaga soladi: 2015-yilgacha bo‘lgan o‘n yillikda o‘ta kambag‘al ishchilar soni 15 foizli punktga kamaygan bo‘lsa, so‘nggi o‘n yil ichida bu ko‘rsatkich atigi 3,1 foiz punktga pasaydi. Bundan ham tashvishlisi, bu mashaqqatning ggeografik taqsimoti turlicha ekanligidir. Umumiy global ko‘rsatkich sekin yaxshilanishni ko‘rsatayotgan bo‘lsa-da, 2015-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrda kam daromadli mamlakatlarda o‘ta kambag‘al ishchilar ulushi, aksincha, 0,8 foiz punktga oshgan. Bu ma’lumotlar yuqoridagilarning o‘sishi pirovardida quyi qatlamning qadr-qimmatini ta’minlaydi, degan xomxayolni chilparchin qiladi. “Munosib mehnat sohasida sezilarli yutuqlarga erishish uchun birgina iqtisodiy o‘sishga tayanishning o‘zi yetarli emas”. — Gilbert F. Houngbo, XMT Bosh direktori. Jahon mehnat bozori “barqarorlik” haqidagi tasavvurlarimizni yanada chalg‘ituvchi ikki tezlikli demografik inqiroz domiga tushib qolgan. Yuqori daromadli mamlakatlarda ishchi kuchi qisqarib, keksayib bormoqda. Bu esa o‘ziga xos barqarorlik “sarobini” yaratmoqda: 4,9 foizlik ishsizlik darajasi yangi ish o‘rinlarining ko‘payishi hisobiga emas, balki aholining pensiyaga chiqishi bilan mehnatga layoqatli ishchilar sonining tarkibiy kamayishi tufayli saqlanib turibdi. Aksincha, daromadi past mamlakatlarda yoshlar soni juda ko‘p. Bu yalpi ichki mahsulotni yuksaltiradigan inson salohiyatining yuksalishi, ya’ni “demografik dividend” bo‘lishi kerak edi. Biroq bu qo‘ldan boy berilayotgan imkoniyatga aylanmoqda. Bu mintaqalarda mehnat unumdorligining pastligi iqtisodiyotning ushbu iqtidorli yoshlarni sifatli ish o‘rinlari bilan ta’minlay olmasligini anglatadi. Natijada, katta umidlar bog‘lagan yosh avlod o‘rta sinfga qo‘shilish uchun real imkoniyatdan mahrum bo‘lib qolmoqda. Ehtimol, global ijtimoiy adolat yo‘lidagi eng katta to‘siq hozirda 2,1 milliard ishchini - dunyo ishchi kuchining 57,7 foizini qamrab olgan “norasmiylik tuzog‘I”dir. Bu shaxslar ijtimoiy himoyadan, ish joyidagi xavfsizlikdan va huquqiy himoyadan mahrum bo‘lgan holda iqtisodiy soyada yashaydilar. Xavotirlanarlisi shundaki, global norasmiylik “kompozitsiya effekti” tufayli o‘sib bormoqda. Hozirgi vaqtda global bandlik Afrika va Janubiy Osiyoda, ya’ni norasmiylik allaqachon me’yorga aylangan mintaqalarda eng tez o‘sib bormoqda. Jahon ishchi kuchining og‘irlik markazi ushbu hududlarga siljishi bilan ishning umumiy sifati pasayadi. Ushbu tarkibiy o‘zgarish yakor vazifasini bajarib, alohida davlatlar modernizatsiya qilishga urinayotgan bir paytda ham global standartlarni pasaytirmoqda. Bir paytlar rivojlanayotgan davlatlar uchun asosiy zinapoya bo‘lgan savdo chuqur beqarorlik manbaiga aylandi. Savdo siyosatining noaniqligi (TPU) endi ishchilarning hamyoniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq hisoblanadi. XMT modellari shuni ko‘rsatadiki, TPUning o‘rtacha o‘sishi malakali va malakasiz ishchi kuchi uchun real ish haqini pasaytiradi. Ta’sir geografik jihatdan jarrohlikdir: daromad yo‘qotilishi Janubi-Sharqiy Osiyoda 0,45% gacha, Yevropa va Janubiy Osiyoda 0,3% gacha yetadi. Raqamli xizmatlar kamdan-kam uchraydigan o‘sish nuqtasini taklif qilsa-da (hozirda global eksportning 14,5 foizigayetmoqda), mehnat bozoridagi bu uzilishlarni bartaraf etish imkoniyati “ko‘rinmas qo‘l” – o‘sib borayotgan davlat qarzi tufayli cheklanmoqda. Global davlat qarzi 2029-yilga borib global YaIMning 100 foizidan oshishi prognoz qilinmoqda. Qarz yukining ortib borishi hukumatlarning moliyaviy resurslarini cheklaydi, bu esa o‘z navbatida ularning ta’lim, ijtimoiy himoya va munosib ish o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish uchun zarur bo‘lgan “ijtimoiy adolat” dasturlariga sarmoya kiritish qobiliyatini cheklaydi. Dalillar shuni ko‘rsatadiki, yalpi ichki mahsulotning o‘sishi ko‘pchilik uchun munosib kelajak yarata olmaydigan samarasiz vositaga aylandi. Yuqori malakali bitiruvchilar avtomatlashtirishga duch kelganda, eng zaif hududlarda ishchi kambag‘allik darajasining oshishiga yo‘l qo‘yadigan “chidamli” iqtisodiyot muvaffaqiyatli iqtisodiyot emas; bu turg‘un iqtisodiyotdir. Haqiqiy barqarorlik xom ashyo ishlab chiqarish doirasidan chiqib, ishchi kuchi taqchilligini ongli ravishda kamaytirishga qaratilgan paradigma o‘zgarishini talab qiladi. Biz ma’lumotlardan harakatga o‘tishimiz kerak, chunki hozirda eng bilimlilar eng ko‘p zarar ko‘rayotgan bo‘lsa va eng barqaror iqtisodiyotlar eng turg‘un bo‘lsa, eski qoidalar endi qo‘llanilmaydi. Muvaffaqiyatga erishishning an’anaviy yo‘li boshi berk ko‘chaga aylangan va qarzning “ko‘rinmas qo‘li” moliyaviy kelajagimizni yo‘naltiradigan yagona narsa bo‘lib qolgan dunyoga tayyormizmi? Binobarin, Oʻzbekiston siyosati taʼlim islohotlarini oʻzgaruvchan mehnat bozori bilan birlashtirgan, faqat iqtisodiy oʻsish koʻrsatkichlariga tayanish oʻrniga yuqori sifatli, rasmiy va istiqbolli ish oʻrinlarini yaratishga qaratilgan strategiyaga oʻtishi kerak. Hukumat, xususan, oliy taʼlim va kasb-hunar taʼlimini raqamlashtirish va avtomatlashtirishning mavjud tendensiyalariga moslashtirishi, nostandart, analitik va texnologik kompetensiyalarni rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berishi, shu bilan birga norasmiy iqtisodiyotni yumshatish va ijtimoiy himoyani kengaytirish choralarini koʻrishi kerak. Ushbu harakat yoʻnalishi anʼanaviy taʼlim bandlik xavfsizligini kafolatlamasligi, barqaror makroiqtisodiy koʻrsatkichlarga qaramay, ish sifatidagi kamchiliklar saqlanib qolishi va maqsadli aralashuvsiz Oʻzbekiston oʻzining demografik salohiyatidan toʻliq foydalanmaslik va global miqyosda kuzatilayotgan shunga oʻxshash turgʻunlik dinamikasiga duch kelishi bilan asoslanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Ushbu tahliliy ma’lumotnoma jahon investitsiya muhitining tarixiy evolyutsiyasi va bugungi holatini o‘rganib, investitsiya tushunchasi klassik iqtisodiy tafakkurdan innovatsiyalar, risklar va institutsional sifatga yo‘naltirilgan zamonaviy yondashuvlargacha qanday rivojlanganini ko‘rsatib beradi. Tadqiqot Adam Smit, David Rikardo, Jon Meynard Keyns, Yozef Shumpeter va Pol Romer g‘oyalariga tayanib, hozirgi investitsiya tendensiyalarini kengroq nazariy asosga soladi hamda kapitalni taqsimlashga oid an’anaviy qarashlar zamonaviy jahon iqtisodiyoti voqeliklari ta’sirida qay tarzda o‘zgarganini namoyon etadi. Tahliliy ma’lumotnomaning asosiy diqqat markazida 2019-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrda global to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimlarining transformatsiyasi turadi. Muallif UNCTAD ma’lumotlaridan foydalangan holda, COVID-19 pandemiyasi, geosiyosiy ziddiyatlar, yuqori foiz stavkalari, proteksionistik tendensiyalar va global noaniqlik investorlarning xulq-atvoriga qanday ta’sir ko‘rsatganini tahlil qiladi. Ma’lumotnomada investitsiya oqimlari pandemiya inqirozidan so‘ng tiklanish alomatlarini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, bu jarayon notekis, mo‘rt hamda siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga o‘ta sezgir bo‘lib qolayotgani ta’kidlanadi. Shuningdek, tadqiqotda investitsiyalarning mintaqaviy va tarmoqlar bo‘yicha taqsimotidagi o‘zgarishlarga alohida e’tibor qaratilgan. Unda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar, ayniqsa, Osiyo mamlakatlari global kapitalni jalb etishda tobora muhim rol o‘ynayotgani, investitsion qarorlar qabul qilishda esa yashil energetika, raqamli texnologiyalar, AKT va innovatsiyalarga asoslangan tarmoqlarning ahamiyati ortib borayotgani ko‘rsatilgan. Shu nuqtayi nazardan, ESG tamoyillari ikkinchi darajali omil sifatida emas, balki uzoq muddatli investitsiyaviy jozibadorlik va global raqobatbardoshlikni belgilovchi tobora muhim ahamiyat kasb etayotgan mezon sifatida taqdim etilgan. Xulosa o‘rnida, tahliliy ma’lumotnomada jahon investitsiya muhitini yaxshilash huquqiy barqarorlik, makroiqtisodiy prognozlanuvchanlik, institutsional ishonch, texnologik tayyorgarlik va barqaror rivojlanish strategiyalariga asoslangan kompleks yondashuvni talab qilishi qayd etiladi. Unda davlatlar, xalqaro tashkilotlar va investorlar uchun amaliy tavsiyalar berilib, global investitsiyalarning kelajagi nafaqat kapital mavjudligiga, balki ishonchli, innovatsion va barqaror iqtisodiy muhit yarata olish qobiliyatiga ham bog‘liq ekani alohida ta’kidlanadi. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.

Mualliflar: Shohruxxon Bexzodiy va Sarvarbek Turayev, JIDU talabalari, IXTI amaliyotchilari I. Maqsadsiz qudrat Amerika Qo‘shma Shtatlari bugungi xalqaro tizimda yetakchi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha eng qudratli davlat bo‘lib qolmoqda. Mamlakatning 2025 yildagi harbiy byudjeti taxminan 850 milliard dollarni tashkil etdi, bu dunyo bo‘yicha keyingi to‘qqiz davlatning harbiy xarajatlari yig‘indisidan ko‘proqdir. AQSh xorijda taxminan 750 ta harbiy bazaga ega bo‘lib, barcha okeanlar bo‘ylab bir vaqtda harakat qila oladigan yagona aviaqo‘shimcha flotiga, shuningdek harbiy harakatlar zonasining istalgan nuqtasiga kuch proyeksiya qilish imkoniyatiga ega. Biroq aynan shu beqiyos ustunlik asosiy savolni yuzaga keltiradi: bunday misli ko‘rilmagan harbiy va iqtisodiy salohiyatga ega davlat nima uchun e‘lon qilingan strategik maqsadlariga tizimli ravishda erisha olmaydi? AQSh global ta‘sirini raqiblarining kuchayishi tufayli emas, balki mavjud salohiyatni barqaror strategik natijalarga aylantira olmaslik tufayli yo‘qotmoqda. Bu muayyan ma’muriyat xatolarining mahsuli emas, u institutsional xususiyatga ega va Oq uyda kim o‘tirganidan qat’i nazar takrorlanadi. Harbiy qudrat siyosiy strategiyasiz qo‘llanilmoqda. Iqtisodiy bosim Amerika ta’sirchanligi saqlanib turgan bog‘liqliklarni vayron qilmoqda. Diplomatik majburiyatlar tizimli ravishda buzilmoqda, bu esa Amerika so‘ziga bo‘lgan ishonch imkoniyatini yemirilishiga olib kelmoqda. Tarixan Amerika kuchini ko‘paytirgan ittifoqlar majburlov munosabatlariga aylanishi sababli, ulardan sheriklar chiqib ketishga harakat qilmoqda. Ichki siyosiy tizim strategik izchillikni ta‘minlay olmaydi, bu esa AQShning har qanday uzoq muddatli majburiyatlarini tizimiy jihatdan ishonchsiz qiladi. 2000-yillar boshidan buyon AQSh Afg‘oniston, Iroq, Liviya va Suriyada keng ko‘lamli harbiy operatsiyalar olib bordi. Bu mojarolar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar yig‘indisi bir necha trillion dollarga yetdi. Natijalar o‘zi uchun gapiradi: Afg‘oniston amerikalik qo‘shinlar olib chiqilgandan bir necha kun o‘tib toliblar nazoratiga qaytdi; Iroq aynan amerikalik aralashuv natijasida keskin kuchaygan eron ta’sirining maydoniga aylandi; Liviya raqib qurolli guruhlar o‘rtasida bo‘lindi; Suriya yaqin vaqtgacha Rossiya, Eron va Turkiya o‘rtasida de-fakto bo‘lib olindi. Bu qonuniyat taktik xato yoki tasodifiy holatlar natijasi emas. U tarkibiy xususiyatga ega. Amerika qurolli kuchlari operativ darajada yuqori samaradorlik ko‘rsatadi va ular dushman kuchlarini yo‘q qilishi, hududni zabt etishi va muayyan tahdidni bartaraf etishi mumkin. Biroq harbiy g‘alaba va siyosiy barqarorlashtirish, bu tubdan farqli vazifalardir. Armiya davlatni qulata oladi, lekin uni qura olmaydi. Aynan shu tizimli ojizlik bir mojaradan ikkinchisiga takrorlanib kelmoqda. Muammoning huquqiy jihati ham alohida diqqatga sazovor. AQSh Konstitutsiyasi dastlab harbiy vakolatlarni ikki hokimiyat tarmog‘i o‘rtasida taqsimlab qo‘ydi: Kongress urush e‘lon qiladi, prezident esa uni olib boradi. Biroq amalda bu tizim qanday nazarda tutilgan bo‘lsa, shunday ishlashdan allaqachon to‘xtagan. Burilish nuqtasi 1973 yildagi Harbiy vakolatlar to‘g‘risidagi rezolyutsiya bo‘ldi. U Vyetnam urushi saboqlaridan kelib chiqib, Kongressga kuch qo‘llash to‘g‘risidagi qarorlar ustidan nazoratni qaytarish maqsadida qabul qilingan edi. Rezolyutsiya prezident Kongress roziligini olmasa, har qanday sanksiyalanmagan harbiy operatsiyani 60 kun ichida to‘xtatishga majbur ekanligini belgilardi. Amalda esa u ikki partiyaning ma‘muriytlari yuristlari tomonidan metodik ravishda demontaj qilindi. Reygan ma’muriyati 1987–1988 yillarda Fors ko‘rfazidagi eron kemalariga zarba berishni 60 kunlik hisobni ishga solmaydigan “alohida hodisalar” deb ta’riflagan edi. Obama ma‘muriyati operatsiya boshlanganidan 60 kundan ko‘proq vaqt o‘tgach ham davom etgan Liviyaga bombalilarni rezolyutsiya ma‘nosida “jangovar harakatlar” emas deb ta’rifladi. Bayden ma‘muriyati Yemendagi husiylar bilan bir yillik kampaniya Kongress sanksiyasini talab qilmaydi, chunki husiylar birinchi bo‘lib amerikalik kemalarga o‘t ochgan, deb ta‘kidladi. Keyingi har bir ma’muriyat yangi yuridik asosni topdi, har bir avlod yuristlari esa avvalgi pretsedentlarini bekor qilmasdan, ularning ustiga qatlamlab bordi. Natijada bitta shaxs parlament muhokamasisiz, muvaffaqiyat mezonlarini ommaviy asoslashsiz va natija uchun real javobgarliksiz urush boshlashi mumkin bo‘lgan tizim shakllandi. Aynan shu tizimda “Epic Fury” operatsiyasi doirasida formal urush e’lonisiz va Kongress ovozisiz Eronga hujum qilish mumkin bo‘ldi. Muammo muayyan prezident shaxsida emas. Muammo shundaki, harbiy qarorlarning og‘irlik tarozisi bo‘lib xizmat qilishi kerak bo‘lgan institutional arxitektura asta-sekin, qonuniy ravishda va barcha hokimiyat tarmoqlarining ishtirokida demontaj qilindi. Bu konstruktsiya oqibatlar jihatidan neytral emas. Keng siyosiy konsensussiz va muvaffaqiyat mezonlarini aniq belgilashsiz boshlangan urush katta ehtimollik bilan yomon boshqariladi, yomon yakunlanadi va tugagandan keyin chuqur anglashtirilmaydi. Oxirgi ikki o‘n yillikning tarixiy yozuvi aynan shundan iborat. II. Mafkuraviy siljish: xalqaro yetakchilikdan tranzaktsionalizm sari Urushdan keyingi davrning ko‘p qismida AQSh o‘zining global mavjudligini sof milliy manfaatdan tashqariga chiqadigan kontseptsiya bilan asoslab keldi. Vashington memor bo‘lgan liberal xalqaro tartib ochiq bozorlar, ko‘p tomonlama institutlar va jamoaviy xavfsizlik tizimi ham AQSh, ham uning sheriklar manfaatlariga javob beradi, degan farazga qurilgan edi. Bu o‘zaro manfaatli mantiq Amerika yetakchiligiga dunyo ko‘zida ma‘lum darajada qonuniylik bag‘ishlardi. Hozirgi yondashuv bu an’anadan tubdan ajralib turadi. AQShning tashqi siyosati tobora “tranzaktsion ekstraktsionizm” deb atash mumkin bo‘lgan modelga ko‘ra qurilmoqda: har bir xalqaro o‘zaro ta’sir Vashingtonning qanday uzoq muddatli strategik tartibni qo‘llab-quvvatlamasidan emas, balki undan nima darhol olishini nuqtai nazaridan baholanmoqda. Ittifoqchilar jamoaviy xavfsizlik tizimining sheriklari emas, balki ko‘rsatilgan himoya evaziga to‘lashlari shart bo‘lgan qarzdorlar sifatida qabul qilinmoqda. Xalqaro institutlar birinchi navbatda vositalar emas, balki cheklovlar sifatida ko‘rilmoqda. Ko‘p tomonlama formatlar AQShning tarkibiy ustunligi asimmetrik natijani kafolatlaydigan ikki tomonlama muzokaralarga almashtirilyapti. Avvalgi ko‘p tomonlama modelni tanqid qilish asossiz emas. Global iqlim mexanizmlari ko‘payib borayotgan chiqindilar fonida e‘lon qilingan maqsadlarga tizimli ravishda erisha olmadi. Jahon savdo tashkiloti Xitoyning subsidiya siyosatini tartibga sola olmadi. XAET Eron va Shimoliy Koreyaning yadroviy kengayishini oldini olmadi. 1990-2000-yillardagi Xitoyni jahon iqtisodiyotiga chuqur integratsiyalash uning siyosiy xulq-atvorini o‘zgartiradi, degan taxmin o‘zining strategik soddaligini ko‘rsatdi. Bu ma‘noda xalqaro arxitekturani qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan talab real asosga ega. Shu bilan birga, vositalarni isloh qilish va ularni yo‘q qilish o‘rtasida tubdan farq bor. AQSh sakkiz o‘n yillik davomida qurib kelgan institutlar, ittifoqlar va normalar, bu faqat yuk o‘zi emas, balki Amerika kuchining multiplikatorlari edi. Ular Vashingtonning to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburlashga har safar murojaat qilmasdan xalqaro kun tartibini shakllantirishiga imkon berardi. Qisqa muddatli taktik yutuqlar uchun bu vositalardan voz kechib, AQSh o‘zini cheklovlardan ozod qilmaydi, balki o‘z ta‘sir arxitekturasini o‘z ixtiyori bilan demontaj qiladi. III. Ittifoqlarning eroziyasi va Diplomatiyaning zaiflanishi AQShning ittifoq tizimining umumiy qudrati tarixan mamlakatning bir tomonlama harakat qilib erishishi mumkin bo‘lgan narsadan ancha ustun turardi. NATO, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi ikki tomonlama xavfsizlik bitishlari, Yaqin Sharqdagi hamkorliklar, bularning barchasi Vashingtonni har qanday raqib uchun erishib bo‘lmaydigan darajadagi doimiy mavjudlik, razvedka almashinuvi, logistika ta‘minoti va siyosiy qonuniylik bilan ta‘minlagan global tarmoq tuzdi. Ittifoqchilar bilan o‘zaro munosabatlarning hozirgi vektori bu modelni vayron qilmoqda. NATO ichida xarajatlarni taqsimlash masalasi umumiy mas‘uliyat muhokamasidan ultimatumga aylantirildi: ko‘proq to‘lang, yoki biz majburiyatlarimizni qayta ko‘rib chiqamiz. Bunday til jamoaviy xavfsizlik ittifoqini tijorat homiylik tizimiga o‘xshash narsaga aylantiradi: unda himoya umumiy qadriyatlar va strategik manfaatlar asosida emas, balki moliyaviy to‘lov evaziga ko‘rsatiladi. G‘arb dunyosida AQSh bilan eng chuqur savdo, razvedka va mudofaa aloqalariga ega Kanada o‘zining tashqi iqtisodiy strategiyasini ochiqchasiga qayta yo‘naltirmoqda. Hozirgi hukumat savdo sherikliklarini diversifikatsiya qilib, Indoneziya va Hindiston bilan yangi bitimlar tuzgan holda Pekin bilan diplomatik yaqinlashuvga harakat qilmoqda. Bu mafkuraviy uzilish emas, balki o‘zining asosiy sherigi bo‘lmish AQShga nisbatdan bo‘lgan ishonchsizlikidir, bu esa siyosiy pragmatizmning dalili hisoblanadi. Evropa ham o‘xshash dinamikani namoyish etmoqda. NATO davlatlari mudofaa xarajatlarini haqiqatan ham oshirmoqda. 2019 yildan beri ularning umumiy hajmi 100%ga oshdi, asosan sharqiy qanotdagi mamlakatlar hisobidandir. Biroq bu o‘sish Amerikaning kafolatlarga bo‘lgan ishonchsizligini ifoda etadi. Diplomatiya jabhasida manzara undan ham qaltisqroq. Ukraina bo‘yicha urushni 24 soat ichida tugatish va‘dasi bir yildan ko‘proq davom etgan natijasiz muzokaralar bilan almashinib ketdi, bu vaqt mobaynida AQSh vaqti-vaqti bilan obyektiv jihatdan Rossiya talablariga mos keladigan pozitsiyalarni egallab turdi. 2025 yil fevralida Vashington BMTda Rossiya bosqini bilan bog‘liq rezolyutsiyalar bo‘yicha Moskva bilan birga ovoz berdi. G‘azo bo‘yicha AQSh anklavdagi halokatli jangovar harakatlar va tasdiqlangan ochlik fonida otashkesim to‘g‘risidagi rezolyutsiyalarga qarshi Xavfsizlik Kengashida olti marta veto qo‘lladi. 2025 yilgi yanvar otashkesimi Isroil qayta zarba berishni boshlagan bir necha haftadan keyin barbod bo‘ldi. Eron misoliga alohida to‘xtalish zarur. 2015 yilda JCPOA kuchga kirdi: Eron sentrifugalarining uchdan ikki qismini demontaj qildi, boyitilgan uranning 98% ni olib chiqib ketdi va XAET inspektsiyalari uchun obyektlarni ochdi. 2018 yilda AQSh kelishuvdan bir tomonlama chiqib ketdi. 2025 yil martiga kelib Eron 60% gacha boyitilgan 275 kg dan ortiq uran to‘plagan edi, bu miqdor keyingi boyitishda bir necha yadro zaryadi uchun yetarli. 2025 yil aprelida boshlangan muzokaralar o‘lik nuqtaga kelib qoldi: AQSh boyitishni to‘la to‘xtatishni talab qildi, Eron esa rad etdi. 2025 yil iyunida «Midnight Hammer» operatsiyasi Fordo, Natanz va Isfahondagi asosiy obyektlarni yo‘q qildi. Biroq Eronning yuqori darajada boyitilgan uran zahiralari, ko‘rinishidan, oldindan olib chiqib ketilgan bo‘lib, ularning joylashuvi hanuzgacha noma‘lum. 2026 yil 28 fevralida “Epic Fury” operatsiyasi amalga oshirildi: Eronning oliy rahbari Xomeneyi o‘ldirildi, raketa ishlab chiqarish korxonalari, flot va ikki tomonlama maqsadli ob‘ektlar yo‘q qilindi. Taktik jihatdan operatsiya e‘lon qilingan maqsadlarga erishdi. Strategik jihatdan u tubdan yangi muammoni keltirib chiqardi: yadroviy infratuzilmasi vayron qilingan, ammo bilim va motivatsiyasi saqlab qolingan va endi istalgan narx evaziga deterrent salohiyatga erishishda ekzistensial zarurat bilan kuchaytirilib turgan davlat. Uchala keysning yakuniy mantig‘i bir xil: AQSh har bir vaziyatga maksimal bosim salohiyati bilan kirdi va undan kirish nuqtasidagi holatdan yomonroq natija bilan chiqdi. IV. Tashqi zaiflikning ichki ildiziidlari Amerika tashqi siyosatidagi disfunktsiyani tahlil qilish uning ichki siyosiy determinantlarini ko‘rib chiqmasdan to‘liq bo‘lmaydi. Bir-birini kuchaytiruvchi bir nechta tarkibiy jarayon AQShning muayyan ma‘muriyat shaxsiy tarkibidan qat‘i nazar izchil xalqaro siyosat yuritish qobiliyatini yemirmoqda. Birinchisi – strategik izchillikni deyarli erishib bo‘lmaydigan chuqur partiyaviy qutblanish. Bir-birini almashtiruvchi ma‘muriyatlar tashqi siyosiy kurslari o‘rtasidagi tafovut shunchalik kattaki, ittifoqchilar Oq uydagi har bir almashuvda uzoq muddatli hisoblarini qayta ko‘rishga majbur. Bir prezident tuzgan xalqaro bitim hukmronligining birinchi haftasida uning vorisi tomonidan bekor qilinishi mumkin. 2018 yildagi JCPOA va Parij iqlim bitimidir. Respublikachilar partiyasining o‘zida an‘anaviy konservativ internatsionalizm va hozirgi ma‘muriyat kursi o‘rtasida sezilarli tafovut shakllangani ham e’tiborga sazovor. Bir qancha respublikachilar senatorlari Ukrainaga ko‘rsatiladigan yordamni kesish va AQShning NATOdagi pozitsiyalarini zaiflashtirish bo‘yicha o‘z tashvishlari haqida ommaviy ravishda gapirdi, biroq Trampning ikkinchi muddati sharoitida partiyaviy intizom haqiqiy ovozlar darajasida bu norozilikni bostirishga yetarli bo‘ldi. Ikkinchisi – 2025 yildan beri kuchayib borayotgan jamoatchilik noroziligi. “Shohlar kerak emas” harakati AQShning yangi tarixida fuqarolik protestining eng keng ko‘lamli hodisalaridan biriga aylandi. Birinchi to‘lqin 2025 yil 14 iyunda bo‘lib o‘tdi. Tashkilotchilar baholashiga ko‘ra, 2100 dan ortiq shaharda to‘rt milliondan olti milliongacha odam aksiyalarda qatnashdi. 2025 yil oktabrdagi ikkinchi to‘lqin mamlakatning taxminan 2700 joyini qamrab olib, turli baholashlarga ko‘ra besh milliondan etti milliongacha ishtirokchini birlashtirdi. Uchinchi to‘lqin Eron urushi va davom etayotgan ommaviy deportatsiyalar fonida 2026 yil 28 martda o‘tdi va tashkilotchilar tomonidan Amerika tarixidagi eng katta zo‘ravonliksiz harakat kuni deb e’lon qilindi. Harakat nomi da’volarning mohiyatini aks ettirdi: namoyishchilar hokimiyat amaldorga emas, xalqqa tegishli, degan Amerika davlatchiligining asosiy tamoyiliga urg‘u berishdi. Uchinchi to‘lqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri Eron urushiga qarshi yo‘naltirilgani alohida ahamiyatga ega. Ichki siyosiy norozilik muayyan tashqi siyosiy operatsiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan noyob holat hisoblanadi. Bu jarayonlar bir-birini o‘zaro kuchaytiradi. Qutblanish strategik izchillikni susaytiradi. Jamoatchilik noroziligi global yetakchilikka ichki siyosiy mandatni toraytiradi. Bu holat Amerika siyosatining institutsional arxitekturasiga singdirib qo‘yilgan, shuning uchun birgina ma‘muriyat almashinuvi bilan yo‘qolmaydi. Xulosa Qo‘shma Shtatlar zamonaviy xalqaro tizimda eng katta umumiy kuch salohiyatiga ega va shu bilan birga bu salohiyatni uzoq muddatli strategik natijalarga aylantira olmaslikning barqaror belgilarini namoyon etmoqda. Mavjud qudrat va erishilayotgan natijalar o‘rtasidagi tafovut tasodifiy emas, u tarkibiy jihatdan belgilangan. Bu tafovut bir-biriga ta’sir qiluvchi bir nechta tanqisliklarning kesishmasida shakllanadi: strategik kontseptsiyaning tranzaktsion hisob-kitob bilan almashtirilishi, ittifoqlar va institutlar bo‘lgan ta’sir multiplikatorlarining yo‘q qilinishi, iqtisodiy vositalarning bog‘liqliklarni diversifikatsiya qilishni tezlashtiradigan rejimda qo‘llanilishi, asosiy konflikt zonalarida diplomatik ishonchning tugashi hamda strategik izchillikni ta‘minlovchi ichki siyosiy arxitekturaning sustlashishi. Shu bilan birga, taqdim etilgan tahlilni qaytarib bo‘lmas tanazzul prognozi sifatida talqin qilish xato bo‘lardi. AQSh hech bir analogi bo‘lmagan tarkibiy afzalliklarga ega: geografik himoyalanganlik, texnologik bazaning chuqurligi, zaxira valyutasi ustidan nazorat va har qanday raqibdan ustun harbiy salohiyat. Savol AQSh o‘z salohiyatini yo‘qotganmi, degan savol emas. Savol shyundaki, ular bu salohiyatni amalga oshirishga imkon beruvchi siyosiy va institutsional arxitekturani qura olish qobiliyatiga egami. * Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarni bildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ular IXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.