Zamonaviy xalqaro tartibot chuqur va tez sur’atdagi transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda. Qurolli mojarolar, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobat va ko‘p tomonlama institutlarning yemirilishi global strategik landshaftni shunday o‘zgartirmoqdaki, bu hatto inqiroz o‘choqlaridan geografik jihatdan olisda joylashgan mintaqalarga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Uzoq vaqt davomida ko‘p vektorli diplomatiya vositasida tashqi bosimlarning murakkab tizimida mohirona harakat qilib kelgan Markaziy Osiyo bugun sifat jihatidan yangi muhitga – ya’ni, kaskadli beqarorlik, tizimli geosiyosiy raqobat hamda ilgari kichik va o‘rta davlatlarga ma’lum darajada himoya va bashoratlilikni ta’minlab kelgan qoidalarga asoslangan tartibning parchalanishi bilan tavsiflanadigan muhitga duch kelmoqda.
Shu nuqtayi nazardan, Markaziy Osiyo mamlakatlari ikki tomonlama tahdid bilan yuzlashmoqda: bir tomondan, kengayib borayotgan tashqi xatarlarni boshqarish, ikkinchi tomondan esa, ushbu notinch davr taqdim etayotgan strategik imkoniyatlarni aniqlash va ulardan foydalanish zarurati. Zaiflikni yuzaga keltirayotgan o‘sha kuchlarning o‘zi – global savdoning qayta tuzilishi, quruqlikdagi tranzitga talabning ortishi va universal boshqaruv mexanizmlarining zaiflashuvi – ayni paytda faolroq va muvofiqlashtirilgan mintaqaviy pozitsiya uchun imkoniyatlar yaratmoqda. Shu munosabat bilan kuchayib borayotgan xalqaro beqarorlikdan kelib chiquvchi asosiy tahdidlarni anglab yetish hamda Markaziy Osiyo davlatlari o‘z barqarorligini mustahkamlashi, subyektligini kengaytirishi va shakllanayotgan yangi dunyo tartibotida yanada qulay mavqega ega bo‘lishiga imkon beradigan tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olish prinsipial ahamiyat kasb etadi.
Birinchi. Markaziy Osiyo atrofida ko‘p qatlamli ziddiyatli muhitning shakllanishi.
Markaziy Osiyo “mojaro qopqoni” tusini olayotgan tashqi turbulentlik muhitiga tobora ko‘proq kirib bormoqda. Ukraina, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoda qurolli va siyosiy inqirozlarning bir vaqtda rivojlanishi beqarorlikning kaskadli va o‘zaro bog‘liq konfiguratsiyasini shakllantirmoqda. Ayni paytda, Sharqiy Osiyoda, avvalo, Koreya yarim oroli va Tayvan atrofida keskinlikning ehtimoliy kuchayishi mintaqa uchun strategik vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Bunday sharoitda Markaziy Osiyo davlatlari uchun tashqi siyosiy manyovr imkoniyatlari torayib, qarorlar qabul qilish tobora yuqori noaniqlik va optimal ssenariylar mavjud bo‘lmagan vaziyatda yuz bermoqda.
Ikkinchi. Yirik davlatlar raqobati natijasida tizimli ziddiyatlarning chuqurlashuvi.
Dunyoning yetakchi kuch markazlari o‘rtasidagi geosiyosiy va harbiy-siyosiy qarama-qarshilik Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun situativ emas, balki uzoq muddatli tizimli cheklovlarni yuzaga keltirmoqda. Mintaqa eng foydali va nisbatan muvozanatli yechimlarni izlashga asoslangan avvalgi mantiq o‘z o‘rnini “nomukammal tanlov” siyosatiga bo‘shatib berayotgan bosqichga kirmoqda. Boshqacha aytganda, hozirgi xalqaro muhitdagi deyarli har qanday strategiya muayyan xarajatlar, murosalar va yuqori siyosiy tavakkalchiliklar bilan kechadi. Bu holat mintaqaviy darajada taktik-strategik yondashuvlarni muvofiqlashtirish muhimligini obyektiv ravishda kuchaytiradi, chunki alohida davlatlarning yakka holdagi harakatlari samarasiz bo‘lib qolmoqda.
Uchinchi. Energetika, transport-kommunikatsiya va xomashyo shoklari oldidagi zaiflikning ortishi.
Zamonaviy xalqaro inqirozlar global iqtisodiyotning cheklangan sondagi o‘ta muhim yo‘nalishlar va tugunlarga bog‘liqligini tobora yaqqolroq namoyon etmoqda. Dengiz logistikasining izdan chiqishi, ayrim bo‘g‘ozlar va transport yo‘laklarining to‘silishi, shuningdek, tanqis resurslarning bozordan chiqib ketishi mojaro hududlaridan ancha uzoqda ham tizimli shoklarni keltirib chiqarmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu holat mahsulot yetkazib berishdagi uzilishlar, tranzit narxining oshishi, narxlardagi beqarorlik va strategik muhim materiallardan foydalanish imkoniyatining cheklanishi bilan bog‘liq xatarlarning kuchayishini anglatadi. Ayrim muhim tovarlarning tezkor infratuzilmaviy yoki texnologik muqobili mavjud emasligi sababli, tashqi inqirozlar mintaqaning iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsata boshlaydi.
To‘rtinchi. Xalqaro huquqiy me’yorlarning yemirilishi va universal institutlarning zaiflashuvi.
Eng xavotirli tendensiyalardan biri “ikkiyoqlama standartlar” rejimdan yagona standartlar hatto rasmiy majburiyat kuchini ham tobora yo‘qotib borayotgan vaziyatga o‘tilishidir. Agar ilgari xalqaro huquq o‘zining ramziy legitimligini saqlab qolgan holda buzilgan bo‘lsa, endilikda me’yorlar umumiy tartibga soluvchi vazifasini bajarmaydigan tartibot shakllanishi xavfi ortib bormoqda. Yirik xalqaro aktorlar tobora ko‘proq barqarorlik ta’minlovchilari sifatida emas, balki beqarorlikning mustaqil manbalari sifatida namoyon bo‘lmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu kichik va o‘rta mamlakatlar manfaatlarini himoya qilish mexanizmi sifatida universal me’yorlar va institutlarga tayanish mumkin bo‘lgan makonning torayishini anglatadi.
Beshinchi. Universal ko‘p tomonlamalikdan tanlanma koalitsiyalarga o‘tish.
Avvalgi nisbatan universal ko‘p tomonlama hamkorlik modelidan pragmatik, situativ va tor maqsadli koalitsiyalar tizimiga barqaror o‘tish kuzatilmoqda. Bunday transformatsiya jahon siyosatidagi assimetriyani kuchaytirmoqda: ta’sir o‘tkazish resurslari cheklangan davlatlar tobora ko‘proq to‘laqonli subyektlar emas, balki tashqi ta’sir va raqobat kurashi obyektlariga aylanib bormoqda. Markaziy Osiyo uchun bu cheklangan subyektlilik xavfini yuzaga keltiradi, negaki mintaqaga ta’sir ko‘rsatuvchi strategik qarorlar uning bevosita ishtirokisiz qabul qilinishi holatlari ko‘paymoqda.
Oltinchi. Jahon siyosatida tranzaksionlikning kuchayishi va kelajak tartibotining personallashuvi.
Avval shakllangan “qoidalarga asoslangan tartibot” konstruksiyasi umumiy me’yoriy asos vazifasini bajarmay qo‘ydi. Institutlardan ko‘ra alohida kuch markazlari va ularning yetakchilari o‘rtasidagi moslashuvchan kelishuvlarga asoslangan yangi xalqaro muhitning shakllanish tendensiyasi tobora yaqqolroq namoyon bo‘lmoqda. Bu xalqaro munosabatlarning preuniversalistik mantig‘iga qaytishni anglatadi. Unda xavfsizlik va barqarorlik huquq bilan emas, balki imkoniyatlar muvozanati hamda kuchli o‘yinchilarning bitimlari bilan belgilanadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bunday muhit obyektiv jihatdan kamroq bashorat qilinadigan va noqulayroqdir.
Yettinchi. Jahon savdosining fragmentatsiyasi – mintaqaga tashqi bosim omili sifatida.
Jahon savdo tizimi chuqur tarkibiy transformatsiyani boshdan kechirmoqda. Savdo siyosati liberallashtirish quroli sifatida emas, balki strategik raqobat, bosim o‘tkazish va afzalliklarni qayta taqsimlash vositasi sifatida tobora faolroq qo‘llanilmoqda. Diskriminatsion choralar kuchaymoqda, tarif va notarif cheklovlarining ahamiyati ortmoqda, ta’minot zanjirlari faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy asoslarga ko‘ra qayta tuzilmoqda. Markaziy Osiyo uchun bu bozorlar, texnologiyalar va logistika yo‘nalishlaridan foydalanish imkoniyati tobora ko‘proq tashqi siyosiy kon’yunkturaga bog‘liq bo‘lib qolayotgan kamroq ochiq, kamroq bashorat qilinadigan va ko‘proq bloklarga asoslangan global iqtisodiyotga moslashish zaruratini anglatadi.
Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun tashqi siyosiy harakatlar imkoniyatlari va ustuvorliklari
Birinchi. Mintaqaviy muvofiqlashuvni strategik barqarorlik asosi sifatida mustahkamlash.
Xalqaro beqarorlik kuchayib borayotgan sharoitda Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun kelishilgan mintaqaviy yondashuvlarning ahamiyati ortmoqda. Gap nafaqat maslahatlashuvlar, balki asosiy tashqi risklar, xavfsizlik ustuvorliklari, transport bog‘liqligi va savdo-iqtisodiy adaptatsiya borasida umumiy tushunchani shakllantirish haqida ketmoqda. Tashqi bosim va geosiyosiy raqobat darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, mintaqa uchun muvofiqlashtirilgan taktik-strategik harakatlarni ishlab chiqish shunchalik muhim ahamiyat kasb etadi. Bu tashqi tahdidlarni bartaraf etishga emas, balki barqarorlikni oshirish, zaiflik darajasini pasaytirish va jamoaviy muzokara pozitsiyasini mustahkamlashga imkon beradi.
Ikkinchi. Markaziy Osiyoning quruqlikdagi tranzit hududi sifatidagi rolini kuchaytirish.
Dengiz logistikasi risklarining ortishi quruqlikdagi transport yo‘nalishlarining ahamiyatini obyektiv ravishda oshirmoqda. Bunday vaziyatda Markaziy Osiyo Xitoy, Yevropa, Janubiy Osiyo va Yaqin Sharq o‘rtasidagi bog‘lovchi hudud sifatidagi ahamiyatini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bu tendensiya asosiy quruqlik tranzit tugunlaridan biri sifatidagi rolini kuchaytirish istiqbolini ochadi. Gap nafaqat iqtisodiy manfaat, balki yangi tashqi siyosiy resursni shakllantirish haqida ham bormoqda: transport bog‘liqligini ta’minlaydigan davlat mintaqaviy va mintaqalararo arxitekturada qo‘shimcha salmoqqa ega bo‘ladi.
Uchinchi. Raqamli bog‘liqlikni tashqi iqtisodiy barqarorlik elementi sifatida rivojlantirish.
Geosiyosiy fragmentatsiya sharoitida nafaqat jismoniy, balki raqamli savdo infratuzilmasi ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Davlatning raqamli platformalar barqarorligini, standartlar mutanosibligini, huquqiy rejimlar ishonchliligini va texnologik uyg‘unlikni ta’minlash qobiliyati tashqi bozorlarga chiqishning hal qiluvchi omiliga aylanmoqda. O‘zbekiston va mintaqaning boshqa mamlakatlari uchun alohida raqamli tashabbuslardan ushbu sohadagi kompleks davlat siyosatiga o‘tish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Bunday siyosat standartlarni uyg‘unlashtirish, institutsional rivojlanish, kadrlar tayyorlash va mintaqaviy muvofiqlashuvni kengaytirishni o‘z ichiga olishi lozim. Aynan raqamli bog‘liqlik global regulyatorlik fragmentatsiyasi sharoitida tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish va xarajatlarni kamaytirish omili bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
To‘rtinchi. Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish.
Xalqaro tizim tobora universalligini yo‘qotib, raqobatbardosh bo‘lib borayotgan bir sharoitda davlatlarning bir yo‘nalishga, bir bozorga yoki bitta tashqi kuch markaziga haddan tashqari qaramlikdan qochish qobiliyati alohida ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bu pragmatizm, moslashuvchanlik va o‘z manfaatlarini himoya qilishga asoslangan ko‘p vektorli yondashuvni chuqurlashtirish zaruratini anglatadi. Sheriklik aloqalarini diversifikatsiya qilish mintaqaga nafaqat tashqi xavflarni kamaytirish, balki qutblangan xalqaro muhitda mustaqil harakatlanish maydonini kengaytirish imkonini ham beradi.
Beshinchi. Global boshqaruv inqirozi sharoitida mintaqaning subyektligini oshirish.
Universal institutlarning zaiflashuvi va ayrim formatlar rolini oshishi Markaziy Osiyo uchun faqat yo‘qotishlarni anglatmaydi. Muvofiqlashtirilgan siyosat mavjud bo‘lgan taqdirda, bu hamkorlikning yangi formatlarida ishtirok etish, mintaqaviy tashabbuslarni ilgari surish va Markaziy Osiyoning mustaqil geosiyosiy hamda geoiqtisodiy makon sifatidagi maqomini mustahkamlash orqali o‘z subyektligini oshirish imkoniyatini yaratadi. Yangi sharoitlarda nafaqat moslasha oladigan, balki tranzit, logistika, energetika, raqamli bog‘liqlik va mintaqalararo hamkorlik masalalari bo‘yicha funksional yechimlarni taklif eta oladigan aktorlar yutuqqa erishadi.
Oltinchi. Reaktiv tashqi siyosatdan proaktiv tashqi siyosatga o‘tish.
Zamonaviy xalqaro muhit Markaziy Osiyo davlatlaridan nafaqat tashqi inqirozlarga munosabat bildirishni, balki oldindan chora ko‘ruvchi strategiyani ishlab chiqishni ham talab qilmoqda. Bunday strategiya xatarlarni barvaqt aniqlash, tashqi iqtisodiy barqarorlik mexanizmlarini yaratish, manfaatli transport va raqamli loyihalarni ilgari surish, shuningdek, mintaqaviy manfaatlarni tashqi doirada institutsional jihatdan mustahkamlashga qaratilishi lozim. Qaror qabul qilishdagi kechikish strategik imkoniyatlarni boy berishga olib kelishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda proaktiv yondashuv ayniqsa muhimdir.
Xulosa
Zamonaviy xalqaro beqarorlik Markaziy Osiyoning strategik muhitini tubdan va uzoq muddatga o‘zgartirib yubormoqda. Mintaqa o‘n yil avval bashorat qilish qiyin bo‘lgan bir qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda: uning chegaralaridagi ko‘p qatlamli ziddiyatli muhit, yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobatning strukturaviy chuqurlashuvi, global savdoning parchalanishi, xalqaro huquq me’yorlarining yemirilishi va dominant davlatlar o‘rtasidagi tanlab olingan, tranzaksion kelishuvlar foydasiga universal ko‘p tomonlama hamkorlikdan uzluksiz chekinish. Umumiy hisobda, bu tendensiyalar passiv, reaktiv tashqi siyosat uchun maydonni toraytirib, Markaziy Osiyo davlatlaridan o‘tmishda ularning jamoaviy harakatlariga har doim ham xos bo‘lmagan strategik aniqlik va mintaqaviy birlikni talab qilmoqda.
Shu bilan birga, bu davrni faqat tahdidlar va zaifliklar nuqtai nazaridan talqin qilish xato bo‘lur edi. Tarix shuni qayta-qayta ko‘rsatadiki, tizimli xalqaro transformatsiya davrlari, garchi ular qanchalik vayronkor bo‘lmasin, odatda, ta’sir doirasini qayta taqsimlaydi va uzoqni ko‘zlab, maqsadli harakat qilishga tayyor bo‘lgan aktorlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Markaziy Osiyo ham bu qonuniyatdan mustasno emas. Dengizdagi larzalar davrida quruqlikdagi tranzit yo‘nalishlarining ahamiyati ortib borayotgani, raqamli bog‘liqlik va tartibga solishdagi muvofiqlikning qadri oshishi, shuningdek, beqaror Yevroosiyo makonida barqaror va ishonchli mintaqaviy sheriklarga bo‘lgan talabning kuchayishi — bu tendensiyalarning barchasi Markaziy Osiyoni strategik ahamiyati tobora ortib borayotgan mintaqa sifatida ko‘rsatmoqda.
Biroq bu salohiyatni ro‘yobga chiqarish o‘z-o‘zidan yuz beradigan yoki kafolatlangan jarayon emas. Bu mintaqa mamlakatlaridan moslashishdan subyektlikka — tashqi bosimga javob berishdan o‘zining tashqi dunyo bilan o‘zaro aloqalari shart-sharoitlarini faol shakllantirishga qat’iy o‘tishni talab qiladi. Bu umumiy manfaatlar deklarativ intilishlar bo‘lib qolmasdan, kelishilgan va izchil jamoaviy pozitsiyalarda o‘z ifodasini topishi uchun mintaqaviy hamkorlikning institutsional asoslariga sarmoya kiritishni anglatadi. Bu transport va raqamli infratuzilmani rivojlantirishni jadallashtirishni — ularni nafaqat iqtisodiy loyihalar, balki mintaqaning o‘zaro bog‘liqligini kengaytiradigan va uning biror bir tashqi sherikka qaramligini kamaytiradigan tashqi siyosat vositalari sifatida ko‘rishni anglatadi. Va bu ittifoqlar beqaror, ta’sir vositalari bahsli va xatolarning bahosi muttasil oshib borayotgan dunyoda to‘g‘ri yo‘l topish uchun zarur bo‘lgan diplomatik moslashuvchanlik hamda strategik sabr-toqatni rivojlantirishni anglatadi.
O‘zbekiston va uning Markaziy Osiyodagi qo‘shnilari uchun istiqboldagi yo‘l – qisqa muddatli inqirozlarni bartaraf etishga emas, balki uzoq muddatli barqarorlikni barpo etishga qaratilgan, pragmatizmga asoslangan va mintaqaviy hamjihatlik bilan mustahkamlangan faol tashqi siyosat paradigmasini qabul qilishdan iborat. Bugungi xalqaro muhit, barcha noaniqliklariga qaramay, o‘z manfaatlarini aniq belgilay oladigan, ularni izchil himoya qila biladigan hamda shakllanayotgan dunyo tartibining tayanchiga aylanuvchi o‘zaro bog‘liqlik, savdo va hamkorlik tarmoqlarida o‘zini ajralmas bo‘g‘in sifatida namoyon eta oladiganlarni rag‘batlantiradi. Markaziy Osiyo bunday subyektga aylanish uchun zarur geografik joylashuv, inson kapitali va siyosiy irodaga egadir. Vazifa – ushbu salohiyatni barqarorlikni ta’minlaydigan, subyektlikni kengaytiradigan va mintaqaning chekkada emas, balki qayta shakllanayotgan Yevroosiyo makonining faol markazidagi o‘rnini mustahkamlaydigan yaxlit va barqaror strategik konsepsiyaga aylantirishdir.
* Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti (IXTI) hech qanday masalada muassasaviy nuqtai nazarnibildirmaydi; bu yerda keltirilgan fikrlar faqatgina muallif yoki mualliflarga tegishli bo‘lib, ularIXTIning qarashlarini aks ettirmaydi.
